AMERÝKAN MANDASI ÝÇÝN PROPAGANDALAR AMERÝKAN MANDASI ÝÇÝN PROPAGANDALAR |
|
Bundan sonra, 8 Eylül toplantýsýnda sözünü ettiðim muhtýra ele alýndý. Bu muhtýrada baþlýca Amerikan mandasý üzerinde duruluyordu. O günlerde, Ýstanbul'dan gelen bazý kimseler Amerikalý Mistez Brown (Bravn) adýnda bir gazeteciyi de Sivas'a getirmiþlerdi. Bu konu üzerinde kongrede geçen görüþmelere yer vermeden önce,yüksek hey'etinizi yeterince aydýnlatabilmek için, bazý, ön bilgiler arz edeyim. Bu bilgiler, Erzurum'dan beri baþlayan bazý haberleþmelerden daha iyi anlaþýlacaðý için, onlarý olduðu gibi sunacaðým : Güvenlikle ilgili ve çok ivedi Amasya, 25/26.7.1919 Erzurum'da 3' üncü Ordu Müfettiþliði Kurmay Baþkaýlýðý'na 2 - Baðýmsýzlýk, elbette istenir ve tercih edilir. Ancak, tam baðýmsýzlýk istediðimiz takdirde, vatanýn birçok parçalara ayrýlacaðý kesin ve þüphesizdir. Þu halde, iki üç ili içine almaktan ibaret olacak baðýmsýzlýða, vatanýmýzýn bütünlüðünü garanti altýna alacak yabancý bir devletin himayesi (mandaterlik) elbette tercih edilir. Osmanlý ülkesinin tamamýný içine alan meþruluðumuz ve dýþarýdaki temsil hakkýmýz eskiden olduðu gibi devam etmek þartýyla, belirli süre için Amerika mandasýný istemeyi milletimiz için en yararlý bir çözüm þekli olarak kabul ediyorum. Bu konuda Amerika temsilcisiyle görüþtüm. Birkaç kiþinin deðil,bütün bir milletin sesini Amerika'ya duyurmak gerektiðini söyledi ve aþaðýdaki þartlar çerçevesinde Wilson'a, Senato'ya ve Amerikan Kongresi'ne baþvurulmasýný teklif etti : a) Adil bir hükumetin kurulmasý, b) Öðretim ve eðitimin yayýlmasý ve genelleþtirilmesi, c) Din ve mezhep hürriyetinin saðlanmasý, d) Gizli anlaþmalarýn kaldýrýlmasý e) Bütün Osmanlý ülkesini sýnýrlarý içine alacak þekilde, Amerikan Hükûmeti'nin bizi kumandasý altýna almayý kabul etmesi. 3 - Bundan baþka kongremizin seçeceði bir hey'eti, Amerika'ya bir zýrhlý ile göndermeyi de temsilci üzerine almýþtýr. 4 - Bekir Sami Bey, daha bir iki gün buralarda kalacaðýndan, her türlü emir ve talimatýn benim aracýlýðýmla gönderilmesini, özellikle Sivas Kongresi'nin ne zaman toplanacaðýnýn ve kendilerinin o güne kadar nerede beklemesinin uygun olacaðýnýn bildirilmesini istirham eylemekte olduðu. 5' inci Kafkas Tümeni Komutan Vekili Arif Þifre Ývedi ve kiþiye özel Erzurum Amasya'da 5' inci Tümen Komutanlýðýna a) Tam baðýmsýzlýk istendiði takdirde, vatanýn birçok parçalara ayrýlacaðý kesin ve þüphesizdir, buyuruluyor. Bu görüþün kaynaðý nedir? b) Vatanýn bütünlüðünden maksat, memleketin bütünlüðü mü, yoksa hakimiyet haklarý mýdýr? c) Osmanlý ülkesinin tamamýný içine alan meþruluðumuz ve dýþarýdaki temsil edilme hakkýmýz eskiden olduðu gibi devam etmek þartiyle mandaterlik istemeyi en yararlý bir çözüm olarak kabul buyuruyorsunuz, Ancak, temsilcinin ileri sürdüðünü bildirdiðiniz maddeler ile bu þekil biribiri ile çeliþmiþ görünüyor.Çünkü, meþruluðumuz eskiden olduðu gibi devam ettiði takdirde, hükûmet, yasama gücünün güvenine sahip ve denetimine tâbî bir hey'etten ibaret olur ki, artýk bu hey'etin kuruluþunda Amerika'nýn müdahalesi ve etkisi olamaz. Bu durumda ya meþruluk devam edecektir ve Amerika'dan âdil bir hükümetin kurulmasýný istemeye gerek yoktur. Yahut da, istendiðine göre, meþruluðun devamý sözden ibaret kalýr. d) Öðretim ve eðitimin yayýlmasýndan ve genelleþtirilmesinden maksat nedir? Ýlk anda hatýrýmýza gelen, memleketin her tarafýnda Amerikan okullarýnýn açýlmasýdýr. Çünkü daha þimdiden yalnýz Sivas'ta yirmi beþ kadar okul açmýþlardýr ki, yalnýz bir tanesinde bin beþ yüz kadar Ermeni öðrenci vardýr. Bu durum karþýsýnda Osmanlý ve Ýslâm ve öðretim ve eðitiminin yayýlmasý ve genelleþtirilmesi ile bu teþebbüs nasýl baðdaþtýrýlacaktýr. e) Din ve mezhep hürriyetinin saðlanmasý maddesi de önemlidir. Patrikhanelerin imtiyazlarý devam ederken bunun farklý yaný ve anlamý nedir? f) Temsilcinin beþinci madde olarak sözünü ettiði bütün Osmanlý ülkesinin sýnýrlarý ne demektir? Yani savaþtan önceki sýnýrlarýmýz mýdýr? Eðer bu deyim içinde Suriye ve Irak da varsa, Anadolu halký Arabistan adýna mandaterlik isteðine hak ve yetkisi olabilir mi? g) Bugünkü hükûmetin politikasý nedir? Tevfik Paþa neden Londra'ya gitti? Amerikalýlar gibi Ýngilizlerin de ayrýca bir mandaterlik politikasý güttükleri anlaþýlýyor. Aralarýndaki fark nedir? Hükümet Amerikan mandasý için ne düþünüyor? Yani buna eðilimli mi, yoksa isteksiz mi? Amerikalýlar neden Ermenistan mandaterliðini býraktýlar? Amerikalýlar mandayý almaya ne dereceye kadar yatkýn ve isteklidirler? 2 - Sivas Kongresi'nin toplanmasý, Erzurum Kongresi'nin sonucuna baðlýdýr. Bununla ayrýca uðraþýlmaktadýr.. Yüksek þahsiyetlerinin bunu beklemek üzere ya Tokat'ta yahut Amasya'da bulunmalarý uygundur. Saygýlarýmýzý sunarýz. Mustafa Kemal Güvenlikle ilgili Amasya, 30.7.1919 Ývedi 3' üncü Ordu Müfettiþliði Kurmay Baþkanlýðý'na a) Tam baðýmsýzlýk istendiði takdirde, vatanýn birçok bölgeye ayrýlacaðý ve birkaç mandaya tabi tutulacaðýmýz Dörtler Komisyonu'nca kararlaþtýrýlmýþtýr.Bu bakýmdan ve buna engel olmak için, Amerikan temsilcisi, bir manda istemenin en uygun olacaðýný söylemiþtir. b) Yalnýz hakimiyet haklarý söz konusudur; yurt bütünlüðümüzün korunmasý temel ilkedir. c) Amerika'dan herhangi þekilde bir hükumet istemeyeceðiz. Amerika'ya adil bir hükumet kuracaðýmýz konusunda güvence vereceðiz. Anayasamýzýn hükümleri yürürlükte kalmak, Hanedan'ýn her türlü hüküm sürme haklarýna dokunulmamak ve korunmak, eskiden olduðu gibi dýþarýda temsilcilerimiz bulunmak þartýyla,Amerikan Hükûmeti'nin mutluluðumuza ve geliþmemize yardýmcý olmasýný isteyeceðiz. Ýsteyeceðimiz manda þekli budur. d) Öðretim ve eðitimin yayýlmasýndan ve genelleþtirilmesinden maksat Amerikan okullarýnýn köylerimize kadar girmesine izin vermek deðil, millî ve islâmî öðretim ve eðitimi yaymaya ve genelleþtirmeye çalýþacaðýmýz konusunda kendilerine söz vermekle birlikte yardýmlarýný istemektir. Mandaterliði Amerikan misyonerlerine deðil Amerikan Hükümeti'ne vermek istiyoruz. e) Din ve mezhep hürriyeti esasen dinî ve islâmî ilkelerimizin gereðidir;Amerikan kamuoyu bu gerçeði bilmediði için, kendilerine bu konuda güvence vermek istiyoruz. Temsilcinin sözünü ettiði sýnýrlar savaþtan önceki sýnýrlarýmýzdýr.Suriye ve diðer memleketler üzerinde bizim mandaterlik isteðine yetkimiz olup olmamasý kongrece çözülecek bir sorundur. Esasen Suriye ve Irak'ta Amerikan hey'etleri halk oyuna baþvurdular. Suriye ve Filistin'de baðýmsýz bir Arap hükûmeti kurulmasýný istemekle birlikte, Amerikan mandasýný ötekilerden daha üstün tuttuklarýný gösterdiler. f) Bugünkü hükûmet daha yeni kurulduðundan politikasý belli deðildir. Ancak, daha önceki hükûmetlerin siyasetleri güçsüzlük ve Ýtilâf kuvvetlerinin her emrine boyun eðmekti. Tevfik Paþa, Londra'ya gitmeyerek Ferit Paþa ile geri dönmüþtür.Amerika, Ermenistan hükûmeti belli olmadan yalnýz oralarda dolaþan heyetlerinin verdiði raporlara göre, büyük bir Ermenistan'ýn kurulmasýna maddî olarak imkân bulunmadýðý görüþündedir. Manda konusundaki aynntýlý bir rapor posta ile gönderilmek üzeredir. g) Þimdilik tarafýnýzdan yapýlacak tebligatý beklemek üzere Tokat'ta bulunacaðým. Amasya ve Tokat ile ilçelerde gerekli tebliðlerde bulunmakta ve bunlarýn iyi sonuçlar vereceðini ümit etmekteyim. Hepinize saygýlarýmý sunarým, efendim. 5' inci Tümen Komutaný Arif þifre Erzurum, 1.8.1919 Kiþiye özel Amasya'da 5' inci Tümen Komutanlýðý'na Bekir Sami Beyefendi'ye Özel: Ýlgi : 3.7.1919. Amerikan mandasý hakkýndaki son açýklamalarýnýzý öðrendik. Bu þartlara göre aslýnda korkulacak bir þey olmamak lâzým. Bununla birlikte daha bir nokta hakkýndaki yüksek görüþlerinizi de almak istiyoruz. Lehimizde bu kadar elveriþli þartlar ileri sürülmesine yatkýn bulunacak olan Amerikan Hükumeti, böyle bir mandaterliði kabul etmesine yani buna katlanmasýna karþýlýk,Amerika adýna ne gibi yarar ve çýkarlar saðlamýþ olacaktýr? Bununla kendi hesaplarýna elde edecekleri sonuç nedir? Bu konudaki yüksek düþünce ve bilgilerinizle de bizi aydýnlatmanýzý acele bekleriz, efendim. Mustafa Kemal Amasya, 3.8.l919 3' cü Ordu Müfettiþliði Kurmay Baþkanlýðý'na Mustafa Kemal Paþa'ya Özel : Amerikalýlarla þimdiye kadar yapýlan görüþmeler tabiatýyla hep özel bir þekilde olmuþ ve sýrf bir varsayýmdan ibaret kalmýþ olduðu için, mandaterliklerin her iki tarafa yükleyeceði þartlar üzerinde durulmamýþtýr. Mümkünse, hazýrlýklara baþlanarak Sivas Kongresi'nin bir an önce açýlmasý gereðini özet olarak arz ederim. Kurmay Yarbay Arif Mustafa Kemal Paþa Hazretleri'ne Memleketin siyasî durumu en son kertesine geldi. Kendimize bir yön çizebilmek için, Türk milletinin zarýný atýp olumlu bir durum alma zamaný ise geçmek üzere bulunuyor. Dýþ durum Ýstanbul'da þöyle görünüyor : Fransa,Ýtalya, Ýngiltere, Türkiye'nin mandaterlik meselesini Amerikan Senatosu'na resmen teklif etmiþ olmakla birlikte, Senato'nun bu teklifi kabul etmemesi için bütün güçlerini kullanýyorlar. Taksimden pay kaçýrmak elbette iþlerine gelmiyor. Suriye'de aradýðýný bulamayan Fransa, zararýný Türkiye'den kapatmak istiyor. Ýtalya namuslu bir emperyalist olduðundan, savaþa ancak Anadolu'nun bölüþülmesinde pay almak için girdiðini açýktan açýða söylüyor. Ýngiltere'nin oyunu biraz daha incedir. Ýngiltere, Türk'ün birliðini, çaðdaþlaþmasýný, gerçek bir baðýmsýzlýk kazanmasýný, gelecekte bile istemiyor. Yeni imkân ve görüþlerle ;tamamen çaðdaþ ve kuvvetli bir Müslüman - Türk hükûmeti baþýnda hilâfet de olursa, Ýngiltere'nin elindeki müslüman esirleri için kötü bir örnek olur. Ýngiltere Türkiye'yi bütünü ile ele geçirebilse, kafasýný kolunu koparýr, birkaç yýlda sadýk bir sömürge durumuna sokar. Buna, memleketimizde en baþta ve özellikle dinî sýnýflar çoktan taraftardýrlar. Fakat bunu Fransa ile dövüþmeden yapabilmek mümkün olamayacaðýndan taraftar olamaz. Fakat, Türkiye'yi bütün olarak korumak gereði duyulursa, yani bölüþmenin büyük askerî fedakârlýklarla yapýlabileceðini anlarsa Lâtinleri sokmamak için Amerikan görüþünü tutar ve destekler.Nitekim Ýngiliz siyasetçileri arasýnda zaten bu görüþe eðilimli olanlar vardýr. Morisson (Morison) gibi ünlü kimseler Amerika'nýn Türkiye'de manda kurmasmý istiyorlar. Baþka bir çözüm yolu da, Türkiye'yi Trakya'dan, Ýzmir'den, Adana'dan, belki de Trabzon'dan ve hele Ýstanbul'dan yoksun býraktýktan sonra, eski Kapitülasyonlarý ve boðulmaya mahkûm iç sýnýrlarýyla baþbaþa býrakmak. Biz Ýstanbulda, kendimiz için, bütün eski ve yeni Türkiye sýnýrlarýný içine almak üzere geçici bir Amerikan mandasýný Kehven-i þerolarak görüyoruz. Dayandýðýmýz noktalar þunlardýr : 1- Aramýzda, hangi þartlar altýnda olursa olsun, Hristiyan azýnlýklar kalacaktýr. Bunlar hem Osmanlý vatandaþý olma haklarýndan yararlanacaklar hem de dýþarýda bir Avrupa devletine dayanarak karýþýklýk çýkaracaklar, sürekli olarak müdahaleye yol açacaklar ve zaten göstermelikten ibaret olan baðýmsýzlýðýmýzdan azýnlýklar adýna her yýl bir parça daha kaybedeceðiz. Güçlü bir hükûmet ve çaðdaþ bir idare kurulabilmesi için, patrikhanenin siyasî imtiyazla, azýnlýklarýn kuvvetli devletler vasýtasýyla yaptýklarý sürekli tehditler ortadan kalkmalýdýr. Küçük ve zayýf bir Türkiye bunu baþaramayacaktýr. 2 - Biribirini yok eden, çýkar saðlama, hýrsýzlýk, macera ve þöhret için yaþayanlarýn hýrsýný doyuran bu hükûmet anlayýþý yerine, milletin refah ve kalkýnmasýný saðlayabilecek, halký ve köyleri, saðlýðý ve zihniyeti ile çaðdaþ bir halk durumuna getirebilecek bir hükûmet anlayýþ ve uygulamasýna ihtiyacýmýz var.Bunun için gerekli olan paraya uzmanlýða ve kudrete sahip deðiliz. Siyasî dýþ borçlar, siyasî esareti artýrýyor. Taraf tutma, cahillik ve çok konuþmaktan baþka olumlu bir sonuç veren yeni bir hayat yaratamýyoruz. Bugünkü hükûmet, adamlarýný takdir etmese bile, halký ve halk hükûmeti kurulmasýný yararlý gören Filipin gibi vahþî bir memleketi, bugün kendi kendini idareye muktedir çaðdaþ bir makine haline koyan Amerika, bu konuda çok iþimize geliyor. On beþ yirmi yýl sýkýntý çektikten sonra yeni bir Türkiye'yi, her ferdi öðrenimi ve zihniyetiyle gerçek baðýmsýzlýðý kafasýnda ve cebinde taþýyan bir Türkiye'yi, ancak yeni dünyanýn kabiliyeti yaratabilir. 3 - Yabancý devletlerin Türkiye üzerindeki rekabetlerini ve kuvvetlerini memleketimizden uzaklaþtýrabilecek bir yardýmcýya ihtiyacýmýz var. Bunu ancak Avrupa dýþýnda ve Avrupa'dan daha güçlü bir elde bulabiliriz. 4 - Bugünkü oldu bittileri ortadan kaldýrmak ve davamýzý sür'atle dünyaya karþý savunabilmek için, gerekli güce sahip bir devletin yardýmýný istemek lâzýmdýr. Yayýlma siyaseti güden Avrupa'nýn baþvurduðu binbir yol ve alçakça siyasetine karþý böyle bir vekil olarak Amerika'yý kendimize kazanarak ortaya atabilirsek, Doðu Meselesi'ni de Türk Meselesi'ni de gelecek için kendimiz çözümlemiþ olacaðýz. Bu sebeplerden dolayý, bir an önce istememiz gereken Amerikan mandasý da, elbette sakýncasýz deðildir. Haysiyetimizden epeyce fedakârlýk etmek mecburiyetinde bulunuyoruz. Yalnýz, bazýlarýnýn düþündüðü gibi, Amerika'nýn resmî sýfatýnda dinî eðilim ve taraf tutma yoktur. Hristiyanlara para verecek misyoner kadýn Amerika'sý, Amerika'nýn yönetim mekanizmasýnda bir yer tutmaz. Amerika'nýn yönetim mekanizmasý dinsiz ve milliyetsizdir. O, türlü cins ve mezhepten insanlarý çok uyumlu ve kaynaþmýþ olarak bir arada tutmanýn yolunu biliyor. Amerika, Doðu'da mandaterlik yapmak Avrupa'da baþýna dert açmak niyetinde deðildir. Fakat onlarýn onur meselesi yaptýklan þey, yöntemleri ve idealleri ile Avrupa'dan daha üstün bir milet olmak iddiasýdýr. Bir millet içtenlikle Amerikan milletine baþvurursa, Avrupa'ya, girdikleri memleket ve milletin yararýna nasýl bir idare kurduklarýný göstermek isterler. Amerikan resmî mahfillerinin önemli þahsiyetleri arasýnda epey lehimize bir hava oluþtu. Ýstanbul'a Ermeni dostu olarak gelen birçok hatýrý sayýlý Amerikalý, Türk dostu ve Türk propagandacýsý olarak döndüler. Bu akýmý temsil eden resmî ve gayrî resmî Amerikan görüþünün altýnda yatan gizli düþünce þudur : Türkiye'yi parçalamamak, eski sýnýrlarý içinde bir bütün halinde olduðu gibi korumak þartýyla genel ve tek bir mandaya baðlamak. Suriye, Amerikan Komisyonu orada iken, genel bir kongre toplayarak Amerika'yý istemiþtir. Suriye'nin bu isteði Amerika'da çok iyi karþýlanmýþtýr. Amerika, bizim topraklarýmýz üzerinde Ermenistan kurmaya niyetli görünmüyor. Eðer mandayý alýrlarsa, bütün milletleri eþit þartlar altýnda bir memleket evdâdý olarak kabul edip alacaklarýný önemli çevrelerden haber aldým. Ne var ki, Avrupa, mutlaka bir Ermenistan meselesi ortaya çýkarmak - özellikle Ýngiltere - Ermenilere tavizler vermek istiyor. Amerikan kamuoyunda zulüm görmüþ Ermeniler adýna bir oyun oynamaya çalýþýyor. Avrupa korkusu bizim fikir adamlarýný düþündürüyor. Reþat Hikmet Bey gibi, Câmi Bey gibi,hattâ millî birliðe þekil veren diplomatlarýmýzýn, Ermeni meselesi için bir çözüm yolu tavsiyeleri var. Resmen size yazýlýyor. Çok tehlikeli anlar geçiriyoruz. Anadolu'daki mücadeleyi dikkat ve sevgiyle izleyen bir Amerika var. Hükûmet ve Ýngilizler, bunun Hristiyanlarý öldürmek,Ýttihatçýlar getirmek için yapýlan bir hareket olduðu düþüncesini Amerika'ya elbirliði ile benimsetmeye çalýþýyorlar. Her an bu Millî Mücadele'yi durdurmak için kuvvet gönderilmesi tasarlanýyor; bunun için Ýngilizleri kandýrmaya çalýþýyorlar. Millî Mücadele sür'atle ve olumlu isteklerle kendini ortaya koyarsa ve Hristiyan düþmanlýðý gibi bir rengi de olmazsa Amerika'da hemen destek bulacaðýný yine çok önemli çevreler garanti ediyorlar. Sivas Kongresi toplanýncaya kadar, Amerikan komisyonunu alýkoymaya çalýþýyoruz. Hattâ, kongreye Amerikalý bir gazeteci göndermeyi de belki baþarabileceðiz. Ýþte bütün bunlar karþýsýnda, dâvâmýzda bize yardýmcý olabilmesi için, bu fýrsat dakikalarýný kaybetmeden, bölüþülme ve çözülme korkusu karþýsýnda, kendimizi Amerika'ya baþvurmaya mecbur görüyoruz Vasýf Bey kardeþimizle bu hususta birleþtiðimiz noktalarý kendisi de ayrýca yazacaktýr. Türkiye'yi azim ve irade sahibi geniþ görüþlü bir iki kiþi belki kurtarabilir. Macera ve boðuþma devri artýk geçmiþtir.Gelecek için kalkýnma ve birlik savaþý açmaya mecburuz. Sýnýrlarýnda bu kadar çok evladý ölen zavallý memleketimizin düþünce ve medeniyet savaþýnda kaç tane þehidi var.Biz Türkiye'nin hayýrlý evlâtlarýndan, yarýnýn kurucularý olmalarýný istiyoruz. Sizin, Rauf Bey kardeþimizle birlikte, temelleri bile çöken zavallý memleketimiz için uzaklarý görerek düþünüp çalýþmanýzý bekliyoruz. Saygýlarýmý gönderir, baþarýnýza dua ederim. Millî dâvâda canýyla baþýyla çalýþanlar arasýnda, sade bir Türk askerinin alçak gönüllülüðü ile, sizinle birlikte olduðumu ifade ederim. 10.8.1919 Halide Edip Afyonkarahisar 13.8.1969 15' inci Kolordu Komutanlýðý'na 1- Ermenistan için Türkiye'nin doðu sýnýrlarý üzerinde Ermenilerin iþine yarayacak bir toprak parçasý vermeye Doðu illerindeki Türklerin ve orada iþ baþýnda bulunan büyüklerin, bu bölgenin gelecekteki refahýný ve serbestçe geliþmesini düþünerek razý olabilecekleri görüþünde olduklarýný, yalnýz bu görüþlerini, oradaki Kürtlerle iþbirliði yapmýþ olmalarý ve Kürtlerin de Ermenilere toprak verme düþüncelerine kesinlikle karþý bulunmalarý dolayýsýyla açýða vurmak istemediklerini ve hattâ açýða vursalar bile, oradaki Türk çoðunluðunun, aþaðýdaki þartlarýn yerine getirileceði konusunda kendilerine güvence verilmedikçe bu düþüncede Kürtlerden ayrýlmayacaklarýný zannettiklerini tespit etmiþtir. Þöyle ki Birincisi,Türk ve Kürt çoðunluðunun ve aralarýndaki diðer azýnlýklarýn yaþadýklarý topraklarýn bütünlüðü; ikincisi, Türk baðýmsýzlýðýnýn tam olarak tanýnmasý ve fiilen garanti edilmesi; üçüncüsü, Türkiye'nin çaðdaþ medeniyete ulaþabilmesi için serbestçe geliþmesine engel olan kayýtlarýn kaldýrýlmasýyla Wilson prensiplerinde vadedildiði üzere, baðýmsýzlýklarýndan ve haklarýndan en güvenli bir þekilde yararlanmasýna imkân verilmesi; dördüncüsü, bu hususlarda ve Türklerin geliþmelerinin çabuklaþtýrýlmasýnda Amerika'nýn bize yardýmcý olacaðýný, Cemiyet-i Akvam 'a karþý üstlenmesi. 2 - Boþaltýlacak topraklardan çýkarýlacak olan Türk ve Kürtlerin gönderildikleri yeni topraklarda derhal yerleþtirilmeleri ve bu topraklardan hemen yararlanmalarýný saðlamak için Amerika'nýn yardým etmesi. 3 - O çevrede ve özellikle Erzincan ve Sivas arasýnda yoðun olarak bulunan Ermeniler'in yine Ermenistan sýnýrlarý içine gönderilmelerinin saðlanmasý. 4 - Ermenistan adýna ve hesabýna gerçekleþmesini muhtemel gördüðümüz toprak verme durumu, baðýmsýz bir Ermenistan adýna deðil, ancak büyük ve medenî bir devletin mandasý altýnda geliþecek çaðdaþ bir devlet adýna olacaktýr. Çünkü,bugünkü Ermenistan'a toprak býrakmak, Türkiye'nin baþýna ikinci bir Makedonya derdi açmak demek olduðu gibi, Kafkasya için de bir gaile çýkarmak demektir. 5 - Bütün bunlar tartýþýlabilir bir "teklif" niteliðindedir. Ancak, bunlarýn kesin bir þekil alabilmesi, memleketteki hey'etlerle temas kurmaya baðlý ise oraya Amerikan hey'etinden birinin gönderilmesi þarttýr. 6 - Ve en son olarak konunun kanunî ve meþru bir þekle sokulmasý için Osmanlý Millî Meclisi'ne götürülmesi tabiîdir. 12'nci Kolordu Komutaný Salâhattin Þifre Erzurum, 21.8.1919 Kiþiye özel 12' nci Kolordu Komutanlýðý'na Ýstanbul'da çeþitli partilerin Amerikan Komisyonu'na verilmek üzere aldýklarý kararlar, burada Hey'et-i Temsiliye'mizce son derece üzüntü ve esefle karþýlandý. Çünkü, birinci maddede Ermenistan'a Doðu illerimizden toprak verilmesi söz konusu olmaktadýr. Oysa, ezici çoðunluðu Türk ve Kürt olan bu illerden bir karýþ topraðýn bile Ermeniler hesabýna yazýlmasýnýn, bugün için uygulamada mümkün olamayacaðý þöyle dursun, unsurlar arasýndaki nefret ve öcalma duygusunun dehþet ve þiddeti, Osmanlý Ermenilerinin dönmeleri halinde bile iller içinde yoðun olarak yerleþtirilmelerini tehlikeli göstermektedir. Bu bakýmdan, suçlu olmayan Osmanlý Ermenilerine gösterilecek en büyük kolaylýk, adaletli ve eþit þartlar altýnda vatanlarýna dönmelerini kabulden baþka bir þey olamayacaktýr. Üçüncü maddede, Erzurum ve Sivas arasýnda yoðun bir Ermeni topluluðu bulunduðu hayali,bilgisizlik ve vukufsuzluktan baþka birþey deðildir : Harpten önce bile, buralarda oturanlarýn büyük çokluðu Türk, birazý Zaza denilen Kürtlerden ve pek azý da Ermenilerden ibaretti. Bugün artýk varlýðýndan söz edilecek sayýda Ermeni yoktur. O halde, bu gibi dernekler yetkilerini bilmeli ve bir iþ yapmak isterlerse, hiç olmazsa Harbiye ve Hariciye Nezaretleri'nin barýþ hazýrlýklarý dolayýsýyla yaptýklarý resmî istatistik ve grafiklere olsun baþvurmak zahmetinden kaçýnmamalýdýrlar. Bu telgrafýn aynen Ýstanbul'a gönderilmesini rica ederiz. Mustafa Kemal Güvenlikle ilgili Ankara,14.8.1919 3' üncü Ordu Müfettiþliði Kurmay Baþkanlýðý'na 20' nci Kolordu Komutaný Ali Fuat Bu telgrafta sözü edilen uzun mektuplar günlerce telleri iþgal eden þifrelerle verildi. Birbirine ekli olan o þifrelerden biri de þuydu : Güvenlikle ilgili Kiþiye özel Ankara,17.8.1919 3'üncü Ordu Müfettiþliði Kurmay Baþkaný Kâzým Beyefendi'ye Kara Vasýf'ýn 10 numaralý madde hakkýnda ek olarak verdiði bilgi : 1- Bir yardým þeklinde Amerika'ya taraftar olursak ve bunu Doðu Ýlleri Kongresi, Millî Kongre, bir istek gibi telgrafla hükûmetimize bildirirse, Wilson'un Amerikan Kongresi'ne karþý güzel bir dayanak noktasý olacaktýr. Ýstanbul'da pek çok aydýn bu görüþten yanadýr ve böyle bir þey hazýrlýyorlar. Eðer Anadolu da yaparsa yararlý olur diyorlar. Böyle olursa, Amerika'nýn mandasýndan yararlanarak öteki alçak düþmanlarý memleketimizden çýkarmak ve sonra yalnýzca Amerikalýlarla karþýlaþmak mümkün olur ve uðraþmak da kolay olur. Bir de Amerikalýlar bizi þiddetle suçluyorlar. Yani hükûmeti aþaðýlayýp milletimizi de horluyorlar. Temsilcilerine Ýstanbul'dan çýkýþýný, Paris'e gidiþini, muhtýralarý.... sonra diyorlar ki, Avrupa'nýn yapmaya cesaret edemediðini siz kabul ediyorsunuz. Söz geliþi,Avrupa büyük bir Ermenistan kurulmasýný düþünmüyor. Sizin sadrazam, Toros'tan sýnýr veriyor, Ermenistan istiyor. Oysa, þimdiye kadar Amerikan komisyonlarýndan hiçbirisi bile, buna olabilir demedi. Bütün raporlara göre, Anadolu'da, Türkiye'de bir Ermenistan kurmak þöyle dursun, muhtar ve bölgesel idareler bile oluþturmak mümkün deðildir. Nüfuslarý yok, topraklarý yok. Bu yönetim müthiþ bir askerî kuvvete dayandýrýlmazsa olmaz. Ermenilerde bu kuvvet olamaz, Amerika bu lûtfu yapamaz. Öteki devletler de buna tahammül edemez. Meðer ki, oralarý zaptetsinler ve barýþ yapsýnlar, Bu da mümkün deðil, Rekabet bunu engeller.Ýþte Ýstanbul'un haberleri. Orada iyice düþünülsün : Epeyce zaman vardýr. Amerikan Kongresi hemen hemen Wilson'u dinlemek üzeredir. 2 - Ýstanbul'da büyük çapta temaslar var. Onun için Mustafa Kemal Paþa genel bir emir verir mi? Yoksa Ýstanbul'un karar ve çalýþmalarýný benimser mi? Bu çalýþmalarýn amacý, milletin birliði, vatanýn bütünlüðü, istiklâl ve hâkimiyetin elde edilmesi! Eðer Mustafa Kemal Paþa buraya genel bir emir vermezse ve kendisi hemen oradan Amerikalýlar, Ýngilizler ve diðer yabancýlarla temasa geçmezse, tabiî burada faaliyet devam edecektir. Belki; ters bir sonuç ortaya çýkabilir. Buna dikkati çekerim. Bu rolü, siyaseti çok daha iyi yürüten bir Mustafa Kemal Paþa'nýn mücadelesine ve kuvvetine dayanmak ise , onun sözleri, demeçleri, tavýr ve hareketleriyle tutum ve söz olarak yalanlanmýþ. 3-Çolak Hüseyin Salâhattin iki yüzlü davranýþýný sürdürüyor. Sadýk Bey'in en gözde bendelerinden olan bu þahsýn bir mevki sahibi olmamasý için ne yapýlacaðý düþünülüyor. 20' nci Kolordu Komutaný Ali Fuat Kara Vasýf Bey'e bildirilmek üzere verilen cevap þuydu : Þifre Erzurum, 19.8.1918 Kiþiye özel ve ivedi
1- Sözü edilen Amerikan mandasýnýn nasýl bir yardým saðlayacaðýnýn dikkatli bir incelemeden geçirilmesi ve millî gayemiz açýsýndan bir yararý olup olmayacaðýnýn da hesaplanmasý pek önemlidir. Ýstanbul'da çalýþan grubun gayesi milletin birliði, vatanýn bütünlüðü, istiklâl ve hâkimiyetin elde edilmesi noktasýnda toplanmýþ gösterildiðine göre, Amerikan mandasýný kabul durumunda bu gaye korunmuþ olabilir mi? 2 - Millî isteklere baðlý kalmayan ve onlara uygun düþmeyen kararlar, hiçbir zaman milletçe kabul edilemeyeceðinden, milletimizin ve vatanýmýzýn alýnyazýsýný tayinde, millî vicdana tercüman olmaktan ibaret bulunan görevimizi tam olarak yerine getirebilmek için, millî isteðin odaklaþarak tek bir hedefe yönelmesini beklemeden hiç bir meselede yetkili görünmemiz doðru deðildir. Bundan dolayýdýr ki,tarafýmýzdan yabancýlarla olan temas ve iliþkilerin, kongrenin kararlarýna uyularak millet adýna yapýlmasýný tercih etmekteyiz. Tanrý'ya þükür, yurdumuzdaki millî akýmýn pek çok geliþmekte, kökleþmekte ve güçlenmekte oluþu, bizleri sürekli olarak bu noktaya doðru çekiyor ve davet ediyor. 3 - Þurasý da gözönünde tutulmalýdýr ki, memleket ve milletin alýnyazýsý üzerinde Amerika veya herhangi bir devletle anlaþmaya yetkili olabilecek bir hükûmet, ancak millî hâkimiyet ilkesini kabul ve milli bir meclis'in varlýðýný benimseyerek ona dayanmayý gerekli sayan bir hükûmettir. Bu takdirde, Ýstanbul Hükümeti'ni oluþturacak þahýslarýn da mutlaka bu vasýflarý taþýmasý gerekir. Burada bizce olduðu gibi oradaki çalýþmalarýnýz da bu amacýn saðlanmasýna yönelmelidir. 4 - Yakýnda kongre kararlarýný öðreneceksiniz. Gözlerinizden öperiz. Mustafa Kemal Bi küçük bilgi daha vereyim. Sivas'a gelmiþ olan gazeteci Mister Brown(Brovn) ile bizzat görüþmeyi uygun gördüm. Karþýsýndakini kolaylýkla anlayan çok zeki bir genç. Bundan sonra, 8 Eylül toplantýsýnda sözünü ettiðim muhtýra ele alýndý. Bu muhtýrada baþlýca Amerikan mandasý üzerinde duruluyordu.O günlerde, Ýstanbul'dan gelen bazý kimseler Amerikalý Mistez Brown (Bravn) adýnda bir gazeteciyi de Sivas'a getirmiþlerdi. Bu konu üzerinde kongrede geçen görüþmelere yer vermeden önce,yüksek hey'etinizi yeterince aydýnlatabilmek için, bazý, ön bilgiler arz edeyim. Bu bilgiler, Erzurum'dan beri baþlayan bazý haberleþmelerden daha iyi anlaþýlacaðý için, onlarý olduðu gibi sunacaðým : Güvenlikle ilgili ve çok ivedi Amasya, 25/26.7.1919 Erzurum'da 3' üncü Ordu Müfettiþliði Kurmay Baþkaýlýðý'na 2 - Baðýmsýzlýk, elbette istenir ve tercih edilir. Ancak, tam baðýmsýzlýk istediðimiz takdirde, vatanýn birçok parçalara ayrýlacaðý kesin ve þüphesizdir. Þu halde, iki üç ili içine almaktan ibaret olacak baðýmsýzlýða, vatanýmýzýn bütünlüðünü garanti altýna alacak yabancý bir devletin himayesi (mandaterlik) elbette tercih edilir. Osmanlý ülkesinin tamamýný içine alan meþruluðumuz ve dýþarýdaki temsil hakkýmýz eskiden olduðu gibi devam etmek þartýyla, belirli süre için Amerika mandasýný istemeyi milletimiz için en yararlý bir çözüm þekli olarak kabul ediyorum. Bu konuda Amerika temsilcisiyle görüþtüm. Birkaç kiþinin deðil,bütün bir milletin sesini Amerika'ya duyurmak gerektiðini söyledi ve aþaðýdaki þartlar çerçevesinde Wilson'a, Senato'ya ve Amerikan Kongresi'ne baþvurulmasýný teklif etti : a) Adil bir hükumetin kurulmasý, b) Öðretim ve eðitimin yayýlmasý ve genelleþtirilmesi, c) Din ve mezhep hürriyetinin saðlanmasý, d) Gizli anlaþmalarýn kaldýrýlmasý e) Bütün Osmanlý ülkesini sýnýrlarý içine alacak þekilde, Amerikan Hükûmeti'nin bizi kumandasý altýna almayý kabul etmesi. 3 - Bundan baþka kongremizin seçeceði bir hey'eti, Amerika'ya bir zýrhlý ile göndermeyi de temsilci üzerine almýþtýr. 4 - Bekir Sami Bey, daha bir iki gün buralarda kalacaðýndan, her türlü emir ve talimatýn benim aracýlýðýmla gönderilmesini, özellikle Sivas Kongresi'nin ne zaman toplanacaðýnýn ve kendilerinin o güne kadar nerede beklemesinin uygun olacaðýnýn bildirilmesini istirham eylemekte olduðu. 5' inci Kafkas Tümeni Komutan Vekili Arif Þifre Ývedi ve kiþiye özel Erzurum Amasya'da 5' inci Tümen Komutanlýðýna a) Tam baðýmsýzlýk istendiði takdirde, vatanýn birçok parçalara ayrýlacaðý kesin ve þüphesizdir, buyuruluyor. Bu görüþün kaynaðý nedir? b) Vatanýn bütünlüðünden maksat, memleketin bütünlüðü mü, yoksa hakimiyet haklarý mýdýr? c) Osmanlý ülkesinin tamamýný içine alan meþruluðumuz ve dýþarýdaki temsil edilme hakkýmýz eskiden olduðu gibi devam etmek þartiyle mandaterlik istemeyi en yararlý bir çözüm olarak kabul buyuruyorsunuz, Ancak, temsilcinin ileri sürdüðünü bildirdiðiniz maddeler ile bu þekil biribiri ile çeliþmiþ görünüyor.Çünkü, meþruluðumuz eskiden olduðu gibi devam ettiði takdirde, hükûmet, yasama gücünün güvenine sahip ve denetimine tâbî bir hey'etten ibaret olur ki, artýk bu hey'etin kuruluþunda Amerika'nýn müdahalesi ve etkisi olamaz. Bu durumda ya meþruluk devam edecektir ve Amerika'dan âdil bir hükümetin kurulmasýný istemeye gerek yoktur. Yahut da, istendiðine göre, meþruluðun devamý sözden ibaret kalýr. d) Öðretim ve eðitimin yayýlmasýndan ve genelleþtirilmesinden maksat nedir? Ýlk anda hatýrýmýza gelen, memleketin her tarafýnda Amerikan okullarýnýn açýlmasýdýr. Çünkü daha þimdiden yalnýz Sivas'ta yirmi beþ kadar okul açmýþlardýr ki, yalnýz bir tanesinde bin beþ yüz kadar Ermeni öðrenci vardýr. Bu durum karþýsýnda Osmanlý ve Ýslâm ve öðretim ve eðitiminin yayýlmasý ve genelleþtirilmesi ile bu teþebbüs nasýl baðdaþtýrýlacaktýr. e) Din ve mezhep hürriyetinin saðlanmasý maddesi de önemlidir. Patrikhanelerin imtiyazlarý devam ederken bunun farklý yaný ve anlamý nedir? f) Temsilcinin beþinci madde olarak sözünü ettiði bütün Osmanlý ülkesinin sýnýrlarý ne demektir? Yani savaþtan önceki sýnýrlarýmýz mýdýr? Eðer bu deyim içinde Suriye ve Irak da varsa, Anadolu halký Arabistan adýna mandaterlik isteðine hak ve yetkisi olabilir mi? g) Bugünkü hükûmetin politikasý nedir? Tevfik Paþa neden Londra'ya gitti? Amerikalýlar gibi Ýngilizlerin de ayrýca bir mandaterlik politikasý güttükleri anlaþýlýyor. Aralarýndaki fark nedir? Hükümet Amerikan mandasý için ne düþünüyor? Yani buna eðilimli mi, yoksa isteksiz mi? Amerikalýlar neden Ermenistan mandaterliðini býraktýlar? Amerikalýlar mandayý almaya ne dereceye kadar yatkýn ve isteklidirler? 2 - Sivas Kongresi'nin toplanmasý, Erzurum Kongresi'nin sonucuna baðlýdýr. Bununla ayrýca uðraþýlmaktadýr.. Yüksek þahsiyetlerinin bunu beklemek üzere ya Tokat'ta yahut Amasya'da bulunmalarý uygundur. Saygýlarýmýzý sunarýz. Mustafa Kemal Güvenlikle ilgili Amasya, 30.7.1919 Ývedi 3' üncü Ordu Müfettiþliði Kurmay Baþkanlýðý'na a) Tam baðýmsýzlýk istendiði takdirde, vatanýn birçok bölgeye ayrýlacaðý ve birkaç mandaya tabi tutulacaðýmýz Dörtler Komisyonu'nca kararlaþtýrýlmýþtýr.Bu bakýmdan ve buna engel olmak için, Amerikan temsilcisi, bir manda istemenin en uygun olacaðýný söylemiþtir. b) Yalnýz hakimiyet haklarý söz konusudur; yurt bütünlüðümüzün korunmasý temel ilkedir. c) Amerika'dan herhangi þekilde bir hükumet istemeyeceðiz. Amerika'ya adil bir hükumet kuracaðýmýz konusunda güvence vereceðiz. Anayasamýzýn hükümleri yürürlükte kalmak, Hanedan'ýn her türlü hüküm sürme haklarýna dokunulmamak ve korunmak, eskiden olduðu gibi dýþarýda temsilcilerimiz bulunmak þartýyla,Amerikan Hükûmeti'nin mutluluðumuza ve geliþmemize yardýmcý olmasýný isteyeceðiz. Ýsteyeceðimiz manda þekli budur. d) Öðretim ve eðitimin yayýlmasýndan ve genelleþtirilmesinden maksat Amerikan okullarýnýn köylerimize kadar girmesine izin vermek deðil, millî ve islâmî öðretim ve eðitimi yaymaya ve genelleþtirmeye çalýþacaðýmýz konusunda kendilerine söz vermekle birlikte yardýmlarýný istemektir. Mandaterliði Amerikan misyonerlerine deðil Amerikan Hükümeti'ne vermek istiyoruz. e) Din ve mezhep hürriyeti esasen dinî ve islâmî ilkelerimizin gereðidir;Amerikan kamuoyu bu gerçeði bilmediði için, kendilerine bu konuda güvence vermek istiyoruz. Temsilcinin sözünü ettiði sýnýrlar savaþtan önceki sýnýrlarýmýzdýr.Suriye ve diðer memleketler üzerinde bizim mandaterlik isteðine yetkimiz olup olmamasý kongrece çözülecek bir sorundur. Esasen Suriye ve Irak'ta Amerikan hey'etleri halk oyuna baþvurdular. Suriye ve Filistin'de baðýmsýz bir Arap hükûmeti kurulmasýný istemekle birlikte, Amerikan mandasýný ötekilerden daha üstün tuttuklarýný gösterdiler. f) Bugünkü hükûmet daha yeni kurulduðundan politikasý belli deðildir. Ancak, daha önceki hükûmetlerin siyasetleri güçsüzlük ve Ýtilâf kuvvetlerinin her emrine boyun eðmekti. Tevfik Paþa, Londra'ya gitmeyerek Ferit Paþa ile geri dönmüþtür.Amerika, Ermenistan hükûmeti belli olmadan yalnýz oralarda dolaþan heyetlerinin verdiði raporlara göre, büyük bir Ermenistan'ýn kurulmasýna maddî olarak imkân bulunmadýðý görüþündedir. Manda konusundaki aynntýlý bir rapor posta ile gönderilmek üzeredir. g) Þimdilik tarafýnýzdan yapýlacak tebligatý beklemek üzere Tokat'ta bulunacaðým. Amasya ve Tokat ile ilçelerde gerekli tebliðlerde bulunmakta ve bunlarýn iyi sonuçlar vereceðini ümit etmekteyim. Hepinize saygýlarýmý sunarým, efendim. 5' inci Tümen Komutaný Arif þifre Erzurum, 1.8.1919 Kiþiye özel Amasya'da 5' inci Tümen Komutanlýðý'na Bekir Sami Beyefendi'ye Özel: Ýlgi : 3.7.1919. Amerikan mandasý hakkýndaki son açýklamalarýnýzý öðrendik. Bu þartlara göre aslýnda korkulacak bir þey olmamak lâzým. Bununla birlikte daha bir nokta hakkýndaki yüksek görüþlerinizi de almak istiyoruz. Lehimizde bu kadar elveriþli þartlar ileri sürülmesine yatkýn bulunacak olan Amerikan Hükumeti, böyle bir mandaterliði kabul etmesine yani buna katlanmasýna karþýlýk,Amerika adýna ne gibi yarar ve çýkarlar saðlamýþ olacaktýr? Bununla kendi hesaplarýna elde edecekleri sonuç nedir? Bu konudaki yüksek düþünce ve bilgilerinizle de bizi aydýnlatmanýzý acele bekleriz, efendim. Mustafa Kemal Amasya, 3.8.l919 3' cü Ordu Müfettiþliði Kurmay Baþkanlýðý'na Mustafa Kemal Paþa'ya Özel : Amerikalýlarla þimdiye kadar yapýlan görüþmeler tabiatýyla hep özel bir þekilde olmuþ ve sýrf bir varsayýmdan ibaret kalmýþ olduðu için, mandaterliklerin her iki tarafa yükleyeceði þartlar üzerinde durulmamýþtýr. Mümkünse, hazýrlýklara baþlanarak Sivas Kongresi'nin bir an önce açýlmasý gereðini özet olarak arz ederim. Kurmay Yarbay Arif Mustafa Kemal Paþa Hazretleri'ne Memleketin siyasî durumu en son kertesine geldi. Kendimize bir yön çizebilmek için, Türk milletinin zarýný atýp olumlu bir durum alma zamaný ise geçmek üzere bulunuyor. Dýþ durum Ýstanbul'da þöyle görünüyor : Fransa,Ýtalya, Ýngiltere, Türkiye'nin mandaterlik meselesini Amerikan Senatosu'na resmen teklif etmiþ olmakla birlikte, Senato'nun bu teklifi kabul etmemesi için bütün güçlerini kullanýyorlar. Taksimden pay kaçýrmak elbette iþlerine gelmiyor. Suriye'de aradýðýný bulamayan Fransa, zararýný Türkiye'den kapatmak istiyor. Ýtalya namuslu bir emperyalist olduðundan, savaþa ancak Anadolu'nun bölüþülmesinde pay almak için girdiðini açýktan açýða söylüyor. Ýngiltere'nin oyunu biraz daha incedir. Ýngiltere, Türk'ün birliðini, çaðdaþlaþmasýný, gerçek bir baðýmsýzlýk kazanmasýný, gelecekte bile istemiyor. Yeni imkân ve görüþlerle ;tamamen çaðdaþ ve kuvvetli bir Müslüman - Türk hükûmeti baþýnda hilâfet de olursa, Ýngiltere'nin elindeki müslüman esirleri için kötü bir örnek olur. Ýngiltere Türkiye'yi bütünü ile ele geçirebilse, kafasýný kolunu koparýr, birkaç yýlda sadýk bir sömürge durumuna sokar. Buna, memleketimizde en baþta ve özellikle dinî sýnýflar çoktan taraftardýrlar. Fakat bunu Fransa ile dövüþmeden yapabilmek mümkün olamayacaðýndan taraftar olamaz. Fakat, Türkiye'yi bütün olarak korumak gereði duyulursa, yani bölüþmenin büyük askerî fedakârlýklarla yapýlabileceðini anlarsa Lâtinleri sokmamak için Amerikan görüþünü tutar ve destekler.Nitekim Ýngiliz siyasetçileri arasýnda zaten bu görüþe eðilimli olanlar vardýr. Morisson (Morison) gibi ünlü kimseler Amerika'nýn Türkiye'de manda kurmasmý istiyorlar. Baþka bir çözüm yolu da, Türkiye'yi Trakya'dan, Ýzmir'den, Adana'dan, belki de Trabzon'dan ve hele Ýstanbul'dan yoksun býraktýktan sonra, eski Kapitülasyonlarý ve boðulmaya mahkûm iç sýnýrlarýyla baþbaþa býrakmak. Biz Ýstanbulda, kendimiz için, bütün eski ve yeni Türkiye sýnýrlarýný içine almak üzere geçici bir Amerikan mandasýný Kehven-i þerolarak görüyoruz. Dayandýðýmýz noktalar þunlardýr : 1- Aramýzda, hangi þartlar altýnda olursa olsun, Hristiyan azýnlýklar kalacaktýr. Bunlar hem Osmanlý vatandaþý olma haklarýndan yararlanacaklar hem de dýþarýda bir Avrupa devletine dayanarak karýþýklýk çýkaracaklar, sürekli olarak müdahaleye yol açacaklar ve zaten göstermelikten ibaret olan baðýmsýzlýðýmýzdan azýnlýklar adýna her yýl bir parça daha kaybedeceðiz. Güçlü bir hükûmet ve çaðdaþ bir idare kurulabilmesi için, patrikhanenin siyasî imtiyazla, azýnlýklarýn kuvvetli devletler vasýtasýyla yaptýklarý sürekli tehditler ortadan kalkmalýdýr. Küçük ve zayýf bir Türkiye bunu baþaramayacaktýr. 2 - Biribirini yok eden, çýkar saðlama, hýrsýzlýk, macera ve þöhret için yaþayanlarýn hýrsýný doyuran bu hükûmet anlayýþý yerine, milletin refah ve kalkýnmasýný saðlayabilecek, halký ve köyleri, saðlýðý ve zihniyeti ile çaðdaþ bir halk durumuna getirebilecek bir hükûmet anlayýþ ve uygulamasýna ihtiyacýmýz var.Bunun için gerekli olan paraya uzmanlýða ve kudrete sahip deðiliz. Siyasî dýþ borçlar, siyasî esareti artýrýyor. Taraf tutma, cahillik ve çok konuþmaktan baþka olumlu bir sonuç veren yeni bir hayat yaratamýyoruz. Bugünkü hükûmet, adamlarýný takdir etmese bile, halký ve halk hükûmeti kurulmasýný yararlý gören Filipin gibi vahþî bir memleketi, bugün kendi kendini idareye muktedir çaðdaþ bir makine haline koyan Amerika, bu konuda çok iþimize geliyor. On beþ yirmi yýl sýkýntý çektikten sonra yeni bir Türkiye'yi, her ferdi öðrenimi ve zihniyetiyle gerçek baðýmsýzlýðý kafasýnda ve cebinde taþýyan bir Türkiye'yi, ancak yeni dünyanýn kabiliyeti yaratabilir. 3 - Yabancý devletlerin Türkiye üzerindeki rekabetlerini ve kuvvetlerini memleketimizden uzaklaþtýrabilecek bir yardýmcýya ihtiyacýmýz var. Bunu ancak Avrupa dýþýnda ve Avrupa'dan daha güçlü bir elde bulabiliriz. 4 - Bugünkü oldu bittileri ortadan kaldýrmak ve davamýzý sür'atle dünyaya karþý savunabilmek için, gerekli güce sahip bir devletin yardýmýný istemek lâzýmdýr. Yayýlma siyaseti güden Avrupa'nýn baþvurduðu binbir yol ve alçakça siyasetine karþý böyle bir vekil olarak Amerika'yý kendimize kazanarak ortaya atabilirsek, Doðu Meselesi'ni de Türk Meselesi'ni de gelecek için kendimiz çözümlemiþ olacaðýz. Bu sebeplerden dolayý, bir an önce istememiz gereken Amerikan mandasý da, elbette sakýncasýz deðildir. Haysiyetimizden epeyce fedakârlýk etmek mecburiyetinde bulunuyoruz. Yalnýz, bazýlarýnýn düþündüðü gibi, Amerika'nýn resmî sýfatýnda dinî eðilim ve taraf tutma yoktur. Hristiyanlara para verecek misyoner kadýn Amerika'sý, Amerika'nýn yönetim mekanizmasýnda bir yer tutmaz. Amerika'nýn yönetim mekanizmasý dinsiz ve milliyetsizdir. O, türlü cins ve mezhepten insanlarý çok uyumlu ve kaynaþmýþ olarak bir arada tutmanýn yolunu biliyor. Amerika, Doðu'da mandaterlik yapmak Avrupa'da baþýna dert açmak niyetinde deðildir. Fakat onlarýn onur meselesi yaptýklan þey, yöntemleri ve idealleri ile Avrupa'dan daha üstün bir milet olmak iddiasýdýr. Bir millet içtenlikle Amerikan milletine baþvurursa, Avrupa'ya, girdikleri memleket ve milletin yararýna nasýl bir idare kurduklarýný göstermek isterler. Amerikan resmî mahfillerinin önemli þahsiyetleri arasýnda epey lehimize bir hava oluþtu. Ýstanbul'a Ermeni dostu olarak gelen birçok hatýrý sayýlý Amerikalý, Türk dostu ve Türk propagandacýsý olarak döndüler. Bu akýmý temsil eden resmî ve gayrî resmî Amerikan görüþünün altýnda yatan gizli düþünce þudur : Türkiye'yi parçalamamak, eski sýnýrlarý içinde bir bütün halinde olduðu gibi korumak þartýyla genel ve tek bir mandaya baðlamak. Suriye, Amerikan Komisyonu orada iken, genel bir kongre toplayarak Amerika'yý istemiþtir. Suriye'nin bu isteði Amerika'da çok iyi karþýlanmýþtýr. Amerika, bizim topraklarýmýz üzerinde Ermenistan kurmaya niyetli görünmüyor. Eðer mandayý alýrlarsa, bütün milletleri eþit þartlar altýnda bir memleket evdâdý olarak kabul edip alacaklarýný önemli çevrelerden haber aldým. Ne var ki, Avrupa, mutlaka bir Ermenistan meselesi ortaya çýkarmak - özellikle Ýngiltere - Ermenilere tavizler vermek istiyor. Amerikan kamuoyunda zulüm görmüþ Ermeniler adýna bir oyun oynamaya çalýþýyor. Avrupa korkusu bizim fikir adamlarýný düþündürüyor. Reþat Hikmet Bey gibi, Câmi Bey gibi,hattâ millî birliðe þekil veren diplomatlarýmýzýn, Ermeni meselesi için bir çözüm yolu tavsiyeleri var. Resmen size yazýlýyor. Çok tehlikeli anlar geçiriyoruz. Anadolu'daki mücadeleyi dikkat ve sevgiyle izleyen bir Amerika var. Hükûmet ve Ýngilizler, bunun Hristiyanlarý öldürmek,Ýttihatçýlar getirmek için yapýlan bir hareket olduðu düþüncesini Amerika'ya elbirliði ile benimsetmeye çalýþýyorlar. Her an bu Millî Mücadele'yi durdurmak için kuvvet gönderilmesi tasarlanýyor; bunun için Ýngilizleri kandýrmaya çalýþýyorlar. Millî Mücadele sür'atle ve olumlu isteklerle kendini ortaya koyarsa ve Hristiyan düþmanlýðý gibi bir rengi de olmazsa Amerika'da hemen destek bulacaðýný yine çok önemli çevreler garanti ediyorlar. Sivas Kongresi toplanýncaya kadar, Amerikan komisyonunu alýkoymaya çalýþýyoruz. Hattâ, kongreye Amerikalý bir gazeteci göndermeyi de belki baþarabileceðiz. Ýþte bütün bunlar karþýsýnda, dâvâmýzda bize yardýmcý olabilmesi için, bu fýrsat dakikalarýný kaybetmeden, bölüþülme ve çözülme korkusu karþýsýnda, kendimizi Amerika'ya baþvurmaya mecbur görüyoruz Vasýf Bey kardeþimizle bu hususta birleþtiðimiz noktalarý kendisi de ayrýca yazacaktýr. Türkiye'yi azim ve irade sahibi geniþ görüþlü bir iki kiþi belki kurtarabilir. Macera ve boðuþma devri artýk geçmiþtir.Gelecek için kalkýnma ve birlik savaþý açmaya mecburuz. Sýnýrlarýnda bu kadar çok evladý ölen zavallý memleketimizin düþünce ve medeniyet savaþýnda kaç tane þehidi var.Biz Türkiye'nin hayýrlý evlâtlarýndan, yarýnýn kurucularý olmalarýný istiyoruz. Sizin, Rauf Bey kardeþimizle birlikte, temelleri bile çöken zavallý memleketimiz için uzaklarý görerek düþünüp çalýþmanýzý bekliyoruz. Saygýlarýmý gönderir, baþarýnýza dua ederim. Millî dâvâda canýyla baþýyla çalýþanlar arasýnda, sade bir Türk askerinin alçak gönüllülüðü ile, sizinle birlikte olduðumu ifade ederim. 10.8.1919 Halide Edip Afyonkarahisar 13.8.1969 15' inci Kolordu Komutanlýðý'na 1- Ermenistan için Türkiye'nin doðu sýnýrlarý üzerinde Ermenilerin iþine yarayacak bir toprak parçasý vermeye Doðu illerindeki Türklerin ve orada iþ baþýnda bulunan büyüklerin, bu bölgenin gelecekteki refahýný ve serbestçe geliþmesini düþünerek razý olabilecekleri görüþünde olduklarýný, yalnýz bu görüþlerini, oradaki Kürtlerle iþbirliði yapmýþ olmalarý ve Kürtlerin de Ermenilere toprak verme düþüncelerine kesinlikle karþý bulunmalarý dolayýsýyla açýða vurmak istemediklerini ve hattâ açýða vursalar bile, oradaki Türk çoðunluðunun, aþaðýdaki þartlarýn yerine getirileceði konusunda kendilerine güvence verilmedikçe bu düþüncede Kürtlerden ayrýlmayacaklarýný zannettiklerini tespit etmiþtir. Þöyle ki Birincisi,Türk ve Kürt çoðunluðunun ve aralarýndaki diðer azýnlýklarýn yaþadýklarý topraklarýn bütünlüðü; ikincisi, Türk baðýmsýzlýðýnýn tam olarak tanýnmasý ve fiilen garanti edilmesi; üçüncüsü, Türkiye'nin çaðdaþ medeniyete ulaþabilmesi için serbestçe geliþmesine engel olan kayýtlarýn kaldýrýlmasýyla Wilson prensiplerinde vadedildiði üzere, baðýmsýzlýklarýndan ve haklarýndan en güvenli bir þekilde yararlanmasýna imkân verilmesi; dördüncüsü, bu hususlarda ve Türklerin geliþmelerinin çabuklaþtýrýlmasýnda Amerika'nýn bize yardýmcý olacaðýný, Cemiyet-i Akvam 'a karþý üstlenmesi. 2 - Boþaltýlacak topraklardan çýkarýlacak olan Türk ve Kürtlerin gönderildikleri yeni topraklarda derhal yerleþtirilmeleri ve bu topraklardan hemen yararlanmalarýný saðlamak için Amerika'nýn yardým etmesi. 3 - O çevrede ve özellikle Erzincan ve Sivas arasýnda yoðun olarak bulunan Ermeniler'in yine Ermenistan sýnýrlarý içine gönderilmelerinin saðlanmasý. 4 - Ermenistan adýna ve hesabýna gerçekleþmesini muhtemel gördüðümüz toprak verme durumu, baðýmsýz bir Ermenistan adýna deðil, ancak büyük ve medenî bir devletin mandasý altýnda geliþecek çaðdaþ bir devlet adýna olacaktýr. Çünkü,bugünkü Ermenistan'a toprak býrakmak, Türkiye'nin baþýna ikinci bir Makedonya derdi açmak demek olduðu gibi, Kafkasya için de bir gaile çýkarmak demektir. 5 - Bütün bunlar tartýþýlabilir bir "teklif" niteliðindedir. Ancak, bunlarýn kesin bir þekil alabilmesi, memleketteki hey'etlerle temas kurmaya baðlý ise oraya Amerikan hey'etinden birinin gönderilmesi þarttýr. 6 - Ve en son olarak konunun kanunî ve meþru bir þekle sokulmasý için Osmanlý Millî Meclisi'ne götürülmesi tabiîdir. 12'nci Kolordu Komutaný Salâhattin Þifre Erzurum, 21.8.1919 Kiþiye özel 12' nci Kolordu Komutanlýðý'na Ýstanbul'da çeþitli partilerin Amerikan Komisyonu'na verilmek üzere aldýklarý kararlar, burada Hey'et-i Temsiliye'mizce son derece üzüntü ve esefle karþýlandý. Çünkü, birinci maddede Ermenistan'a Doðu illerimizden toprak verilmesi söz konusu olmaktadýr. Oysa, ezici çoðunluðu Türk ve Kürt olan bu illerden bir karýþ topraðýn bile Ermeniler hesabýna yazýlmasýnýn, bugün için uygulamada mümkün olamayacaðý þöyle dursun, unsurlar arasýndaki nefret ve öcalma duygusunun dehþet ve þiddeti, Osmanlý Ermenilerinin dönmeleri halinde bile iller içinde yoðun olarak yerleþtirilmelerini tehlikeli göstermektedir. Bu bakýmdan, suçlu olmayan Osmanlý Ermenilerine gösterilecek en büyük kolaylýk, adaletli ve eþit þartlar altýnda vatanlarýna dönmelerini kabulden baþka bir þey olamayacaktýr. Üçüncü maddede, Erzurum ve Sivas arasýnda yoðun bir Ermeni topluluðu bulunduðu hayali,bilgisizlik ve vukufsuzluktan baþka birþey deðildir : Harpten önce bile, buralarda oturanlarýn büyük çokluðu Türk, birazý Zaza denilen Kürtlerden ve pek azý da Ermenilerden ibaretti. Bugün artýk varlýðýndan söz edilecek sayýda Ermeni yoktur. O halde, bu gibi dernekler yetkilerini bilmeli ve bir iþ yapmak isterlerse, hiç olmazsa Harbiye ve Hariciye Nezaretleri'nin barýþ hazýrlýklarý dolayýsýyla yaptýklarý resmî istatistik ve grafiklere olsun baþvurmak zahmetinden kaçýnmamalýdýrlar. Bu telgrafýn aynen Ýstanbul'a gönderilmesini rica ederiz. Mustafa Kemal Güvenlikle ilgili Ankara,14.8.1919 3' üncü Ordu Müfettiþliði Kurmay Baþkanlýðý'na 20' nci Kolordu Komutaný Ali Fuat Bu telgrafta sözü edilen uzun mektuplar günlerce telleri iþgal eden þifrelerle verildi. Birbirine ekli olan o þifrelerden biri de þuydu : Güvenlikle ilgili Kiþiye özel Ankara,17.8.1919 3'üncü Ordu Müfettiþliði Kurmay Baþkaný Kâzým Beyefendi'ye Kara Vasýf'ýn 10 numaralý madde hakkýnda ek olarak verdiði bilgi : 1- Bir yardým þeklinde Amerika'ya taraftar olursak ve bunu Doðu Ýlleri Kongresi, Millî Kongre, bir istek gibi telgrafla hükûmetimize bildirirse, Wilson'un Amerikan Kongresi'ne karþý güzel bir dayanak noktasý olacaktýr. Ýstanbul'da pek çok aydýn bu görüþten yanadýr ve böyle bir þey hazýrlýyorlar. Eðer Anadolu da yaparsa yararlý olur diyorlar. Böyle olursa, Amerika'nýn mandasýndan yararlanarak öteki alçak düþmanlarý memleketimizden çýkarmak ve sonra yalnýzca Amerikalýlarla karþýlaþmak mümkün olur ve uðraþmak da kolay olur. Bir de Amerikalýlar bizi þiddetle suçluyorlar. Yani hükûmeti aþaðýlayýp milletimizi de horluyorlar. Temsilcilerine Ýstanbul'dan çýkýþýný, Paris'e gidiþini, muhtýralarý.... sonra diyorlar ki, Avrupa'nýn yapmaya cesaret edemediðini siz kabul ediyorsunuz. Söz geliþi,Avrupa büyük bir Ermenistan kurulmasýný düþünmüyor. Sizin sadrazam, Toros'tan sýnýr veriyor, Ermenistan istiyor. Oysa, þimdiye kadar Amerikan komisyonlarýndan hiçbirisi bile, buna olabilir demedi. Bütün raporlara göre, Anadolu'da, Türkiye'de bir Ermenistan kurmak þöyle dursun, muhtar ve bölgesel idareler bile oluþturmak mümkün deðildir. Nüfuslarý yok, topraklarý yok. Bu yönetim müthiþ bir askerî kuvvete dayandýrýlmazsa olmaz. Ermenilerde bu kuvvet olamaz, Amerika bu lûtfu yapamaz. Öteki devletler de buna tahammül edemez. Meðer ki, oralarý zaptetsinler ve barýþ yapsýnlar, Bu da mümkün deðil, Rekabet bunu engeller.Ýþte Ýstanbul'un haberleri. Orada iyice düþünülsün : Epeyce zaman vardýr. Amerikan Kongresi hemen hemen Wilson'u dinlemek üzeredir. 2 - Ýstanbul'da büyük çapta temaslar var. Onun için Mustafa Kemal Paþa genel bir emir verir mi? Yoksa Ýstanbul'un karar ve çalýþmalarýný benimser mi? Bu çalýþmalarýn amacý, milletin birliði, vatanýn bütünlüðü, istiklâl ve hâkimiyetin elde edilmesi! Eðer Mustafa Kemal Paþa buraya genel bir emir vermezse ve kendisi hemen oradan Amerikalýlar, Ýngilizler ve diðer yabancýlarla temasa geçmezse, tabiî burada faaliyet devam edecektir. Belki; ters bir sonuç ortaya çýkabilir. Buna dikkati çekerim. Bu rolü, siyaseti çok daha iyi yürüten bir Mustafa Kemal Paþa'nýn mücadelesine ve kuvvetine dayanmak ise , onun sözleri, demeçleri, tavýr ve hareketleriyle tutum ve söz olarak yalanlanmýþ. 3-Çolak Hüseyin Salâhattin iki yüzlü davranýþýný sürdürüyor. Sadýk Bey'in en gözde bendelerinden olan bu þahsýn bir mevki sahibi olmamasý için ne yapýlacaðý düþünülüyor. 20' nci Kolordu Komutaný Ali Fuat Kara Vasýf Bey'e bildirilmek üzere verilen cevap þuydu : Þifre Erzurum, 19.8.1918 Kiþiye özel ve ivedi
1- Sözü edilen Amerikan mandasýnýn nasýl bir yardým saðlayacaðýnýn dikkatli bir incelemeden geçirilmesi ve millî gayemiz açýsýndan bir yararý olup olmayacaðýnýn da hesaplanmasý pek önemlidir. Ýstanbul'da çalýþan grubun gayesi milletin birliði, vatanýn bütünlüðü, istiklâl ve hâkimiyetin elde edilmesi noktasýnda toplanmýþ gösterildiðine göre, Amerikan mandasýný kabul durumunda bu gaye korunmuþ olabilir mi? 2 - Millî isteklere baðlý kalmayan ve onlara uygun düþmeyen kararlar, hiçbir zaman milletçe kabul edilemeyeceðinden, milletimizin ve vatanýmýzýn alýnyazýsýný tayinde, millî vicdana tercüman olmaktan ibaret bulunan görevimizi tam olarak yerine getirebilmek için, millî isteðin odaklaþarak tek bir hedefe yönelmesini beklemeden hiç bir meselede yetkili görünmemiz doðru deðildir. Bundan dolayýdýr ki,tarafýmýzdan yabancýlarla olan temas ve iliþkilerin, kongrenin kararlarýna uyularak millet adýna yapýlmasýný tercih etmekteyiz. Tanrý'ya þükür, yurdumuzdaki millî akýmýn pek çok geliþmekte, kökleþmekte ve güçlenmekte oluþu, bizleri sürekli olarak bu noktaya doðru çekiyor ve davet ediyor. 3 - Þurasý da gözönünde tutulmalýdýr ki, memleket ve milletin alýnyazýsý üzerinde Amerika veya herhangi bir devletle anlaþmaya yetkili olabilecek bir hükûmet, ancak millî hâkimiyet ilkesini kabul ve milli bir meclis'in varlýðýný benimseyerek ona dayanmayý gerekli sayan bir hükûmettir. Bu takdirde, Ýstanbul Hükümeti'ni oluþturacak þahýslarýn da mutlaka bu vasýflarý taþýmasý gerekir. Burada bizce olduðu gibi oradaki çalýþmalarýnýz da bu amacýn saðlanmasýna yönelmelidir. 4 - Yakýnda kongre kararlarýný öðreneceksiniz. Gözlerinizden öperiz. Mustafa Kemal Bi küçük bilgi daha vereyim. Sivas'a gelmiþ olan gazeteci Mister Brown(Brovn) ile bizzat görüþmeyi uygun gördüm. Karþýsýndakini kolaylýkla anlayan çok zeki bir genç. |