ALÝ GALÝP OLAYI |
| Þimdi Efendiler, Millî Mücadele tarihimizde önemli bir olay durumunda
olan A l i G a l i p konusu üze rinde biraz açýklamalý bilgi vereyim:
Efendiler, daha Temmuz baþýnda, Erzurum'da bulunduðumuz sýra larda C e l â d e t ve K â m u r a n A l i adlarýnda iki þahsýn yabancý lar tarafýndan, bol para ile Ýstanbul'dan Kürdistan'a gönderileceði, bun larýn yýkýcý propaganda ve aleyhte kýþkýrtýcýlýk yapmakla görevlendiril dikleri; bir iki gün içinde hareket etmiþ ve edecek olduklarý haberi alýndý. Bu haber üzerinde, bunlarýn daðdaðaya meydan verilmeden gözet Ienerek yakalanmalarý gereðini 3 Temmuz tarihinde Diyarbakýr'da 13' üncü Kolordu Komutaný'na, ayrýca Kurmay Baþkaný H a l i t B e y' e ve Canik Mutasarrýfý'na bildirdim. 20 Aðustos'ta 13' üncü Kolordu Kamutaný'na verdiðim emirde, adý geçen kimselerin Ýstanbul'dan hareket ettiklerinin bildirildiðini ve alý nacak tedbirler arasýnda, özellikle Mardin istasyonunun sýký bir kont rol altýnda tutulmasýnýn uygun olacaðýný yazdým. Sivas Kongresi'nin ikinci günü, yani 6 Eylül tarihinde, "Bedirhanlý ailesinden C e l â d e t ve K â m u r a n ile Diyarbakýrlý C e m i l P a þ a z a d e E k r e m adlarýnda üç þahsýn, yanlarýnda, vaktiyle Diyarba kýr ilinde aleyhimizde propaganda yapan bir yabancý subay bulunduðu halde silâhlý Kürtlerin koruyuculuðunda Elbistan ve Akçadað üze rinden Malatya'ya geldikleri, orada Mutasarrýf ve Belediye Baþkaný tara fýndan karþýlandýklarý" 13' üncü Kolordu'nun yazýsýndan anlaþýlýyor. 15' inci Kolordu Komutaný K â z ý m K a r a b e k i r P a þ a ' nýn 3' üncü Kolordu Komutanlýðý'na bununla ilgili olarak gönder diði 6 Eylül 1919 tarih ve 529 sayýlý þifresinde verilen bilgide : "Yabancý subayýn, Türk, Kürt ve Ermeni nüfusunu incelemek üzere, Ýstanbul Hükûmeti'nin iz niyle dolaþtýðýný söyledikleri; Malatya'da bulunan süvari alayýnýn mev cudunun azlýðý yüzünden bunlarý tutuklamaya cesaret edemediði, bu nunla birlikte hemen tutuklanmalarý için Ýstanbul'a baþvurulduðu 13' üncü Kolordu'dan bildirilmiþtir. Bu adamlarýn ne maksatla hangi gö revle, nereleri gezecekleri konusunda bildiklerini Harput, Valisi'nden sordum" denilmekte idi. (Belge : 56 l Harput Valisi A l i G a l i p B e y' dir. Bu adamlarýn ne maksatla geldiklerini 3 Temmuz tarihinden beri bilmekteyiz. Beþ on silâhlý Kürd'e karþý bir süvari alayýnýn mevcudu az görülmüþ, tutuklanmalarýna cesaret edilememiþ; asýl hayret verici olan husus, bunlarýn tutuklanmasý için Ýstanbul'a baþvurmuþ olduðu haberidir. Bu küçük ve önemsiz gibi görünen noktalarý, o zamanki durum deðerlendirmesinde, dikkate deðer anlayýþ ve zihniyet farklarýnýn bulun duðunu göstermesi bakýmýndan kaydediyorum. Diyarbakýr'da, 13' üncü Kolordu Komutaný'nýn tutumu þüpheli gö rüldüðünden, doðrudan doðruya bu kolordunun Kurmay Baþkaný'na 3'üncü Kolordu Komutaný'nýn imzasýyla 1 Eylül 1919 tarihinde yazýlan (kiþiye özel) þifrede, V a l i G a l i p, Malatya Mutasarrýfý H a l i l, K â m u r a n, C e l â d e t ve E k r e m B e y' lerle beraber Ýngiliz binbaþýsý nýn mutlaka yakalanýp Sivas'a gönderilmeleri için Elâzýð'da bulunan 15' inci Alav Komutaný Ý l y a s B e y ' in kendi komutasýnda altmýþ ka dar atlý ve katýrlý askerden oluþan bir müfrezenin en geç 9 Eylül'de Har put'tan Malatya'ya hareketi ile ilgili olarak ve iþin kestirmeden bitirilmesi bakýmýndan doðrudan doðruya tebligat yapýldýðý bildirildi ve müfrezenin hemen hareketinin saðlanmasý rica edildi. 8 Eylül'de, Sivas'tan da bir otomobille bazý subaylarýn gönderile ceði bilgisi verildi (Belge : 57). Diyarbakýr'dan, Kurmay Baþkaný'nýn 7/8 Eylül 1919 tarihiyle bana gönderdiði þifrede þöyle deniyordu : "Tutuklama ile ilgili isteði öðrendim. Bu hususta Komutan Bey'in emir ve receðini hiç sanmýyorum. Çünkü askerî özelliklerini biliyorum. Tarafýmdan yapý lacak tebligatý ise, yerine getirmekten çekinirler. Bu konuda Ýstanbul'Ia haberleþ mekteyiz. Bu duruma göre ne yapýlmasý gerekeceðinin tayini yüksek kararýnýza baðlýdýr. Þifre kaleminin 357 sayýsýyla arz edilmiþtir." 13' üncü Kolordu Kurmay Baþkaný Hâlit Bey'e hemen verdiðim cevap, aynen þuydu : Malûm þahýslarýn alçaklýklarý ortaya çýkmýþtýr. Ýstanbul Hükümeti...... bu alçaklýða ortaktýr. Oradan emir beklemek düþmana fýrsat vermektir. Bu hususta tebligat yaparken, hiç kimseyi kararsýzlýða düþürmeyecek þekilde, hemen emir ver mek, vakit geçirmemek gerekir. Komutanýn kararsýzlýða düþeceðine ihtimal veriyor sanýz, zatýâliniz, tarafýmýzdan Elâzýð ve Malatya'daki alay komutanlarýna yapýlmýþ olan tebligatýmýzýn uygulanmasýný bildiriniz. Gerçekten lüzum varsa, komutayý uy gun gördüðünüz tümen komutanlarýndan biri üzerine alsýn! Aðýrdan alma zamaný geçmiþtir. Yapýlanlarla ilgili cevabýnýzý bekliyoruz, kardeþim. Mustafa Kemal Cevabýnýzý bekliyorum, efendim. Malatya'da bu iþi hallettikten son ra, gerekirse Sivas'ta bize katýlýrsýnýz. M u s t a f a K e m a l". Þifre dý þýndaki imza da 3' üncü Kolordu Kurmay Baþkaný Z e k i B e y' indi. Malatya'da bulunan 12' nci Süvari Alayý Komutanýný da 7/8 Ey lül gecesi bizzat telgraf baþýna çaðýrmýþ ve görüþmekte idim. Alay Ko mutaný C e m a l B e y 'den durumu ve kuvveti hakkýnda bilgi aldým. Gelenlerin yanlarýndaki silâhlý Kürtlerle beraber on beþ yirmi kiþi ka dar olduðunu, alayýn da merkezde aancak o kadar kuvveti bulundu ðunu söyledi. Ben bu kuvveti yeterli gördüm. Hattâ Süvari ve topçu ala yýnýn yalnýz subaylarý yeterli olabilirdi Ne var ki özel durumu ve mane viyatýný anlamak istiyordum. Bunun üzerine telgraf konuþmasý þöyle geçti : " Ben - Vali G a l i p B e y, Ýngiliz binbaþýsý, K â m u r a n C e l â d e t ve E k r e m B e y 'lerin hep birlikte ustalýklý bir tertiple bu gece yakalanarak Sivas'a gönderilmeleri zaruridir. Durumunuz bunu yapmaya elveriþli midir? Size buradan ve Harput'tan yardým yetiþtirilecektir. C e m a l B e y - Valiyi de beraber mi? Ben - Özellikle, evet. C e m a l B e y - Arz ettiðim üzere durum ve kuvvetim buna el veriþli deðildir. K â m u r a n, C e l â d e t ve E k r e m B e y lerin yakalanmalarý hakkýnda 13'üncü Kolordu Komutaný ile haberleþme ya pýldý. Sonunda, durumun nezaketi dolayýsýyla, þimdilik tutuklanmalarý nýn uygun olamayacaðý hakkýnda emir de çýkmýþtýr" dedi. Artýk, bu zatýn daha çok üzerine varýlamazdý. "Kendilerine hisset tirmeden sýký bir þekilde göz hapsinde bulundurunuz. Kolordunuzdan emir gelecektir. Hareket ederlerse, ne tarafa dogru gittiklerini ve han gi vasýta ile hareket ettiklerini hemen bildiriniz" talimatýný vermekle yetindim. (Belge : 59). 8 Eylül günü, C e m a l B e y' den þifre ile "malûm þahýslarýn hâlâ orada olup olmadýklarýný ve göz hapsinde tutmak için alýnan tedbirlerin güvenirlik derecesini" sordum ve "kendisine günde iki defa rapor ver mesinin emrettim. H â l i t B e y' e yazdýðým telgrafa ertesi günü (8 Eylül 1919) al dýðým cevapta, Elâzýð'daki Alay Komutaný Ý l y a s B e y e emir veril diði bildiriliyor ve bu emrin bir kopyasý veriliyordu (Belge : 60). Kolordu Komutaný C e v d e t B e y de, Ý l y a s B e y'in 52 ka týrlý asker ve iki makineli tüfekle 9 Eylül sabahý hareket ettiðini ve 10 Eylül akþamý Malatya'da bulunacaðýný bildirdi, 9 Eylül tarihli bir þifre sinde karþý koyma hareketlerinin yoðun olduðu bir çevrede daha fazla faaliyet göstermemek hususunda kendisini mazur göreceðimi" de söylü yordu (Belge : 67). 9 Eylül'de, Ý l y a s B e y müfrezesinden baþka, Aziziye den iki süvari bölüðü, Siverek'ten Malatya'daki alaya baðlý bir bölük de Malatya' ya gönderildi (Belge : 62, 63, 64). Vali A l i G a l i p 'in ve Bedirhanlýlar ile C e m i l P a þ a z a d e nin yaptýklarý propagandanýn etkisini kaldýrmak için, Elâzýð ve Dersim Bülgesi ile iliþkisi olduðunu bildiðim ve Kemah'ta bulunan H â l e t B e y'e (eski milletvekili) 9 Eylül'de Elâzýð'a hareket etmesini ve H a y d a r B e y ' le baðlantý kurmasýný yazdým (Belge : 65). Ayýn sonuna doðru oraya vardý. Van valisi bulunan H a y d a r B e y de Elâzýð valiliði görevine baþlamak üzere Erzurum'dan yola çýkarýlmýþtýr. H a y d a r B e y, 15' in ci Kolordu'ya baðlý olup Mamahatun'da bulunan bir süvari alayý ile de baðlantý kurarak, gereðinde bu alayý Malatya'ya doðru harekete geçire cekti. Otomobille bazý subaylarýn da Malatya'ya gönderileceði konusunda bir kayýt vardý. Gerçekten de arkadaþlarýmýzdan R e c e p Z ü h t ü B e y görünüþ te 3'üncü Kolordu yaveri sýfatýyla ve benden aldýðý özel talimatla, ya nýnda, baþkalarý da olduðu halde 9 Eylül'de, otomobille Malatya'ya ha reket etti. Maalesef bindiði otomobil, yollarýn bozuk ve çamurlu olmasý yüzünden Kangal'da kýrýlmýþ ve tam zamanýnda Malatya'ya yetiþememiþ ti. Kangal'dan sonra kâh araba ve kâh hayvanla, gece gündüz yol ala rak Sivas'tan hareketinin dördüncü günü öðleden sonra Malatya'ya va rabilmiþti. R e c e p Z ü h t ü B e y 'in verdiði raporlar, durumun ay dýnlanmasýnda çok yararlý olmuþtu. Efendiler,10 Eylül günü geç vakit þu telgrafý aldýk : Malatya,10.9.1919 1-10.9.1919 saat 14.00'de oIaysýz olarak Malatya'ya varýlmýþtýr. 2 - Malum þahýslarýn hepsinin de maalesef Kâhta'ya doðru kaçtýklarý, et raflý bilginin daha sonra sunulacaðý arz olunur. 15' inci Alay Komutaný Mustafa Kemal Paþa Hazretleri'ne: 1- Harput Valisi ile Malatya Mutasarrýfý, Ýngiliz binbaþýsý ve yardakçýlarý olan malum kimseler 15' inci Alay'ýn Elâzýð'dan hareketini ve kendilerinin tutuk lanacaklarýný haber alýr almaz, bu sabah erkenden kaçmýþlardýr. Bunlarýn Kâhta' daki B e d i r A ð a 'nýn yanýna gittikleri ve oradan alacaklarý Kürtlerle burayý basmaya gelecekleri söyleniyor. 2 - Herhangi bir kötülüðe yeltendikleri takdirde, bunlar ve B e d i r A ð a aþireti hakkýnda kovuþturma yapýlmasý için Kolordu'dan emir alýnmýþtýr, izlerinde gidilmektedir, sonuç ayrýca arz edilecektir. 3 - 15' inci Alay Komutaný'nýn emrindeki kuvvetle, bu gün saat 14.00 te Malatya'ya geldikleri arz olunur. 12' nci Süvari Alay Komutaný Süvari Alay Komutaný C e m a l B e y, tarafýmýzdan aldýðý talimat üzerine malûm þahýslarý sýký ve güvenli bir þekilde göz hapsinde bulun duracak ve günde iki defa rapor verecekti. Adý geçen kimseler,10 Eylül günü sabah erkenden kaçtýklarý halde, C e m a l B e y, bu bilgiyi ancak, Ý l y a s B e y müfrezesinin geliþinden ve Ý l y a s B e y 'in raporundan sonra bildiriyor. C e m a l B e y, ka çaklarýn, Ý l y a s B e y müfrezcsinin Elâzýð'dan hareketini haber aldýk larýný söylüyor. Oysa, telgrafhane C e m a l B e y'in gözetimi altýndaydý. Sonra, kaçaklarýn Kürtleri toplayýp Malatya'yý basacaklarýnýn söy lendiðini de ekliyor. Bu noktalar, Süvari Alay Komutaný hakkýnda þüp he ve kararsýzlýk uyandýrmaktadýr. Daha sonra alýnan bilgilerden anlaþýldý ki, A l i G a l i p ve arka daþlarýna 9 Eylül akþamý haber getirilmiþ. A l i G a l i p geceyi uyuma dan hükûmet dairesinde geçirmiþtir. 10 Eylül'de, yanlarýnda birkaç jan darma ve silâhlý Kürtle birlikte, hükûmet dairesinde toplanýyorlar, vez nedarýn odasýna giriyorlar, kasayý açýyorlar, yanlarýnda götürmek üzere altý bin lira sayýp bir kenara koyuyorlar ve kasaya konmak üzere de þu senedi yazýyorlar : "M u s t a f a K e m a l P a þ a ve adamlarýnýn ortadan kaldýrýlmasý mas raflarýný karþýlamak üzere, bununla ilgili emre uyularak altý bin lira alýnmýþtýr. 10 Eylül 1919. Halil Rahmi, Ali Galip." Ý l y a s B e y müfrezesinin Malatya'ya yaklaþmakta olduðunun anlaþýldýðý bir sýrada, Süvari Alay Komutaný, subaylara mutasarrýfýn evi ni hedef gösteriyor. Mutasarrýfýn evini sarýyorlar. Telefon tellerini kesi yorlar ve evi basýyorlar. Bu hareketin baþladýðýný sezen H a l i l B e y ' in ailesi hükûmet dairesine haber veriyor. Hükûmette, para almakla meþgul olan vali, mutasarrýf ve arkadaþlarý, durumdan haberdar olur ol maz, korku ve telâþla her þeyi unutup ayýrdýklarý parayý ve yazdýklarý senedi de olduðu gibi býrakýyorlar; yanlarýndaki adamlarý ile birlikte hazýr bulunan atlarýna binerek kaçýyorlar (Belge : 66, 67). Süvari Alay Komutaný'nýn ve Topçu Alay Komutaný'nýn, valinin ge ceyi hükûmet dairesinde geçirmekte olduðunu bilmedikleri kabul edile mez. Mutasarrýftan çok valinin yakalanmasýnýn önemli olduðu da açýktý. O halde, malûm kiþilerin kaçmasýna göz yumulduðu bir gerçektir. En basit bir yorumla, malûm kimselerin, yanlarýndaki beþ on silâhlý jandar ma ve Kürtle çatýþmaktan büyük fenalýk çýkabileceði kuruntusu Malatya' dakileri dolaylý yoldan tedbir almaya yöneltmiþ ve onlara bu þahýslarý ürküterek kaçýrma yolunu benimsetmiþtir, denebilir. 10 Eylül'de Ý l y a s B e y 'e verdiðim talimatta belirttiðim baþlýca noktalar : 1- Kaçaklarýn sür'atle yakalanmalarý; 2 - Kürtlük akýmýna asla elveriþli bir ortam býrakýlmamasý; 3 - Malatya'da, mutasarrýflýðý Jandarma Komutaný T e v f i k B e y' in üzerine almasý; uygun namuslu ve vatansever bir zatýn da Harput'ta hemen valilik makamýna getirilmesi; 4 - Malatya ve Harput'taki hükûmet kuvvetlerini tamamen ele alarak vatan ve millet aleyhine hiçbir harekete meydan verilmemesi, 5 - Kaçaklara uyanlarýn amansýzca ve merhametsizce yok edile ceðinin ilâný ve namuslu halkýn gerçek durumundan haberdar edilmesi 6 - Millî varlýðýmýzý tehlikeye sokacak olan yabancýlarýn askerle rine de karþý konulacaðýnýn belirtilmesi ve gerekli düzen ve tedbirlerin alýndýðýnýn" bildirilmesinden ibarettir (Belge : 68). Efendiler, kaçaklarýn, yakýndaki veya çevredeki aþiretlerden bir ta kým Kürtleri toplayabileceklerini, hattâ, Maraþ'ta bulunan yabancý kuv vetlerden bile yararlanabileceklerini kesin gibi kabul etmek lâzým geliyor du. Onun için de alýnmýþ olan tedbirleri ve bu iþe ayrýlmýþ olan kuvvet leri güçlendirmek gerekiyordu. Bu maksatla Sivas'tan Malatya'ya 9 Ey lül akþamý bir katýrlý müfreze daha gönderildiði gibi, 3' üncü Kolordu elden geldiði kadar kuvvetlerini güneye indirecek, 13' üncü Kolordu ta kip iþini yüklenecek ve hainlere kýpýrdayacak bir fýrsat vermemek için pek etkili olmak gerektiðinden, Mamahatun'daki süvari alayý da Harput yönüne doðru hareket ettirilecekti. Bu hususta 3' üncü, 13' üncü ve 15' inci Kolordu Komutanlarýna ge rektiði þekilde tebligat yapýldý ve istekler bildirildi (Belge : 69). Efendiler, verdiðimiz direktifler çerçevesinde kaçaklarý takip etti rirken, bir yandan da elimize geçen bazý belgeleri gözden geçirelim. Bu belgelerin, söz konusu olayý, A l i G a l i p ' in teþebbüsünü ve Ýstanbul Hükûmeti'nin bayaðýlýðýný her türlü açýklamadan daha mükemmel bir þekilde ortaya koyacaðýný zannettiðimden, onlarýn olduðu gibi gözden geçirilmesinin yersiz olmadýðý görüþündeyim. Önce, Dahiliye Nâzýrý  d i l B e y 'le Harbiye Nâzýrý S ü l e y m a n Þ e f i k P a þ a 'nýn ortak imzalarýyla Elâzýð valisi A l i G a I i p B e y 'e verilen 3 Eylül 1919 tarihli talimatý birlikte okuyalým. Bundan sonra, Dahiliye Nâzýrý'nýn gönderilecek kuvvet ve sarf edi lecek para miktarý ile ilgili olarak Bâbýâlî'den çektiði telgrafýný görürüz : Ýstanbul 906 Arz olunmuþtu. Padiþah'ýn, hakkýndaki yüce buyruðu bu gün çýkacaktýr. Bu bakýmdan kesinlik kazanmýþtýr. Talimat þudur : Bildiðiniz ûzere, Erzurum'da Kong re adý altýnda birkaç kiþi toplanarak birtakým kararlar aldýlar. Ne toplananlarýn, ne de aldýklarý kararlarýn bir deðeri ve önemi vardýr. Ancak, bu durumlar ülke ça pýnda birtakým dedikodulara yol açýyor. Avrupa'ya da pek abartýlarak aksettirili yor. Bundan dolayý da kötü etkiler yaratýyor. Ortada önem verilmeye deðer hiçbir kuvvet ve hiçbir olay bulunmadýðý halde, sýrf bu abartma ve kötü etkilerden endi þeye dûþen Ýngilizlerin, yakýnda Samsun'a epeyce bir kuvvet çýkaracaklarý tahmin ediliyor. Hükümetin her yere olduðu gibi size de gönderdiði, malum genelgeye ay kýrý hareketler devam ederse, çýkarýlacak yabancý kuvvetlerin Sivas'ý ve oradan daha da ilerleyerek birçok yerleri iþgal etmeleri ihtimalden uzak deðildir. Bu da memleketin çýkarlarýna elbette aykýrýdýr. Erzurum'da toplanan malûm þahýslarýn yakýnda Sivas'ta birleþerek yine bir kongre toplamak istedikleri, olaylarla ilgili ha berleþmelerden anlaþýlýyor. Böyle beþ on kiþinin orada toplanmasýndan hiçbir þey çýkmayacaðý hükûmetçe bilinmektedir. Ne var ki, bunlarý Avrupa'ya anlatmak müm kün deðildir. Ýþte bunun içindir ki, onlarýn orada toplanmasýna meydan vermemek gerekiyor. Bunu saðlayabilmek için, her þeyden önce, Sivas'ta hükûmetin tam ola rak güvenini kazanmýþ va memleketin iyiliðine olan tebligatý olduðu gibi yerine getirmeye azimli bir vali bulundurmak gerekmektedir. Yüksek þahsýnýzý onun için oraya gönderiyoruz. Gerçi, Sivas'ta kongre toplamak isteyen birkaç kiþiye engel olmak o kadar güç birþey deðilse de, yüksek dereceli sivil memurlarla, komutan larýn, subaylarýn ve askerlerden bazýlarýnýn da bunlarla ayný düþüncede olmalarý dolayýsýyla, hükûmetin aldýðý tedbirleri ellerinden geldiðince boþa çýkarmaya ve malum þahýslarý güçleri yettiði kadar korumaya çalýþacaklarý gözönünde bulundu nýlarak, güvenilir bir iki yüz kiþinin yanýnýzda bulunmasý baþarý saðlama ba kýmýndan uygun görülmektedir. Bundan dolayý, daha önce yazdýðým gibi, oralar daki Kürtlerden güvenilir yûz elli kadar atlýyý birlikte alarak, oradan niçin gi dildiðini hiç kimseye sezdirmeden, Sivas'a hiç kimsenin beklemediði bir zamanda vararak, vali ve komutanlýðý hemen ele alacak ve sayýlarý az olmakla birlikte ora daki jandarma ve askeri iyi kullanacak olursanýz, karþýnýzda baþka bir kuvvet bulunmayacaðý için derhal otoritenizi kullanarak toplantýya meydan vermemiþ ola caðýnýz ve orada bulunanlar varsa hemen yakalayýp, göz altýnda Ýstanbul'a gönde rebileceðiniz âþikârdýr. Böylece, kazanýlacak hükûmet nüfuz ve otoritesi, içeride macera peþinde koþanlan yýldýrarak bir daha bu gibi kötü hareketlerin meydana gelmesini önleyeceði gibi, dýþanda da pek iyi bir etki yapacak, yabancýlarýn asker çýkararak oralarý iþgal etmek konusundaki tasarýlarýndan vazgeçmeleri için hükû metçe yapýlacak müracaat ve teþebbüslere saðlam bir dayanak oluþturacaktýr. Zaten Sivas halkýnýn bazý tanýnmýþ kimselerinden araþtýrýlarak elde edilen doðru bilgilere göre, halk bu politikacýlarýn kýþkýrtmalarýndan, para toplamak için yaptýklarý bas kýlardan pek nefret etmiþ. Bu hareketlerin önlenmesi için, hükümete her türlü yar dýma hazýrdýr. Orada derhal jandarmaya yazýlacak, istenildiði kadar asker buluna caðý, bunlara nüfuzlu kimseler tarafýndan özel olarak yardým edileceði haber veril mektedir. Bu þekilde, yeteri kadar ve hûkumete kuvvetle baðlý jandarma birliði kurulduktan sonra, birlikte götüreceðiniz süvarileri hoþnut ederek yerlerine gön deririz. Ýþte alýnacak tedbirler bundan ibarettir. Bunun kolaylýkla ve baþarýyla uy gulanmasý, sadece son derece gizli hareket etmeye baðlýdýr. Sivas'a tayininizden, hattâ o taraflara gideceðinizden kendi aileniz içinde en çok güvendiðiniz bir tek kimseye bile bahsetmeyiniz. Sivas'a girinceye kadar, maksadýnýzý yanýnýzdakilere bile sezdirmeyiniz. Bu, baþannýn temel þartýdýr. Bu itibarla, þimdilik ailenizi her halde orada býrakarak, etraftaki aþiretleri teftiþ için beþ on gün kalacaðýnýzý aile nize ve çevrenizdeki yakýnlarnýza anlatarak, hemen yola çýkýp bir gün öncesinden Sivas'a ansýzýn girmeye gayret etmelisiniz. Oraya vardýðýnýzda, aþaðýdaki telgrafý gereken kimselere gönderip, valilik ve komutanlýðý ele alarak hemen iþe baþlamalý sýnýz. Bir yandan da makine baþýnda durumu Nezaret'e bildirmelisiniz. Böylece, oradaki þartlar belli olur olmaz, size yine makine baþýnda tarafýmdan gereðine uy gun tebligat yapýlacaktýr. Bu þekilde iþe baþladýktan sonra, ne vakit uygun görür seniz ailenizi ve eþyanýzý Sivas'a getirtebilirsiniz. Yalnýz, þimdi orada bulunan R e þ i t P a þ a ' nýn valilik görevinden alýndýðý, yerine bir baþkasýnýn gönderile ceði her nasýlsa duyularak, kendisi tarafýndan Nezaret'e baþvurulmuþ olduðundan ve adlarý malûm kimselerin yakýnda Sivas'ta toplanmak istedikleri alýnan haber lerden anlaþýldýðýndan, boþuna bir dakika geçirilmeksizin bir an önce hareketle, oraya vaktinden önce ulaþmaya gayret etmeniz, iþin gereði olarak pek önemli ve zaruridir. Bu durum karþýsýnda, ne zaman hareket edeceðinizin ve ne kadar za manda oraya varabileceðinizin bildirilmesi gerekiyor. Sivas'ta ilgililere göstereceðiniz telgraf þudur : Zâtýâlîlerinin Sivas ve komutanlýðýna tayinleri Meclis-i Vûkelâ kara rýyla Padiþah Hazretleri'nin yüce buyruklarýna sunulmuþ ve gereði þerefle onaylan mýþ olduðundan, hemen hareketle, bu telgrafý Sivas'taki sivil ve askerî memurlar dan gerekenlere gösterip, vali ve komutanlýðý üzerinize alarak göreve baþlamanýz ve durumu hemen bildirmeniz teblið olunur. 3.9.1919 Dahiliye Nâzýrý Harbiye Nâzýrý Bâbýâli, 6.9.1919 Eþkýya takibi için gönderilecek kuvvetin masraflarýnýn jandarma ödeneði he sabýna malsandýðýndan karþýlanmasý zarurîdir. Kaç kuruþ sarf edileceðinin ve gön derilecek kuvvetin miktarý ile hareket gününün hemen bildirilmesi. Nazýr Âdil Ýstanbul, 9.9.l919 Malatya'da Elâzýð Valisi Beyefendi'ye Nâzýr Âdil Çok ivedi ve gizli Kendisi tarafýndan çözülecektir 9.9.1919 Efendiler, bu olaydan ve bu belgelerden haberdar edilen sivil âmir lerden Dahiliye Nâzýrý  d i l B e y' e Komutanlardan da Harbiye Nâzýrý S ü l e y m a n Þ e f i k P a þ a 'ya, güvensizlik bildiren telgraflar çekil mesinin uygun olacaðý düþünüldü. Halkýn dikkati çekildi. Sivas Valisi R e þ i t P a þ a 'nýn telgrafýna cevap veren  d i l B e y 'in þu sözleri ne kadar garip ve þaþýrtýcýdýr.  d i l B e y sözünü ettiðim telgrafý þu cümlelerle bitiriyordu : ". . . . . . Elbette Halife Hazret leri'nin yüce buyruklarýna uyma gereðini takdir edersiniz! " (Belge : 70). Efendiler, bir tesadüf eseri olarak bu görüþme sýrasýnda ben de telgrafhanede bulunuyordum. Bir aralýk dayanamadým. Þu telgrafý yazýp çekilmek üzere memura verdim. 10,11.9.1919 Mustafa Kemal 11 Eylül ve 11-12 Eylül'de Malatya ile telgraf baþýnda yapýlan ha berleþmeler, daha Malatya'da, kesin emir ve talimat almýþ olan þahýs larýn zihinlerinin daha henüz bir karýþýklýk içinde bulunduðunu göstere cek nitelikte idi. Elâzýð'dan gelen Alay Komutaný Ý l y a s B e y "Mutasarrýf Bey'in gönderdiði özel bir adam tarafýndan Vali A l i G a l i p ve Mutasarrýf H a l i l B e y'lerin bazý þartlarla yerlerine dönmek istedikleri" bildiril miþ. "Memleketin selâmeti adýna bunlarýn bu þekildeki tekliflerini kabul etmenin uygun olup olmadýðý konusundaki emrinizi beklemekte olduðu muz arz olunur" demekteydi ( 11 Eylül) (Belge : 73). Bunun arkasýndan Ý l y a s B e y, 11/12 Eylül gecesî yine telgraf baþýna gelen Süvari Alay Komutaný C e m a l, Mutasarrýf Vekili T e v f i k, Topçu Alay Komutaný M ü n i r, Jandarma Yüzbaþýsý F a r u k, Baytar Binbaþýsý M e h m e t ve Elâzýð'dan gelen Alay Komutaný Ý l y a s B e y ler adýna þunlarý yazdýrdý : Malatya'dan Ý l y a s B e y : Güvenilir bir kimse olan Jandarma Yüzbaþýsý F a r u k B e y'den biraz önce alýnan bilgiler aþaðýda verildiði gibidir : F a r u k B e y , Kâhta ve çevresinde takipte, Malatya'ya beþ saat uzaklýkta ki Raka köyünde Kürtlerin toplandýklarýný, þimdi Mutasarrýf ile arkadaþlarýnýn orada bulunduklarýný, Siverek'e kadar uzanan bölgedeki aþiretlerin birbiri ardýnca buraya gelmekte olduklarýný; Dersim aþiretle rine varýncaya kadar Kürtlük adýna çaðýrýldýklanný, Mutasarrýf'ýn plânýna uyularak önce Malatya'ya saldýrýp tamamiyle yaðmaladýktan sonra, bü tün kuvvetleri ile Sivas'a doðru yürüyeceklerini, Malatya'da bulunan Türkleri öldüreceklerini ve süreceklerini, Dersim'lilerin de ayný zamanda Harput'a yürüyeceklerini bildiriyor. Çünkü, mutasarrýfýn Malatya'dan gitmesi Kürtlük adýna kendilerine karþý büyük bir aþaðýlama ve hakaret olarak sayýlýyormuþ. Vali böyle bir yaðmaya ve katliama taraftar ve razý olmadýðýný, ancak, mutasarrýfýn düþüncesine de engel olamayacaðýný bildirmiþtir. Malatya'ya çarpýþarak girdikleri zaman Kürt bayraðý çeki leceðini ve yanlarýndaki Ýngiliz binbaþýsý da Urfa'da bulunan Ýngiliz tü meninin harekete hazýr olduðunu bildirmiþ ise de, H a c ý B e d i r A ð a' nýn bunun kabul etmediði ve aþiretlerin, Malatya'nýn Kürdistan'ý sayýlýp Malatya'da Kürt bayraðn çekilmesinde direndikleri, dün akþam Malatya'ya dönmek isteyen valiyi býrakmadýklarý abartýlmadan arz olu nur. Þartlarý aþaðýdadýr : 1- Valinin yerine dönmesi; 2 - Mutasarrýfýn eskiden olduðu gibi yerinde kalmasý; 3 - Elâzýð'dan gelen askerin geri gönder ilmesi; 4 - Vali yüz silâhlý Kürtle Malatya'ya girdiði zaman huzurun saðlanmasý ve Sivas'a doðru yürümesi; 5 - Aþiretlerden alýnan yedi tüfekle bir tabancanýn geri verilmesi; 6 - Yukarýda arz ettiklerime emirleri. Ý l y a s B e y'e þunu yazdým : 11,12.9.1919 2 - Þu anda Anadolu'nun bütün merkezlerinden Zâtýþâhâne'ye, yapýlan ha inlik arz edilmektedir .Oraca da ayný þekilde hareket edilmelidir. 3 - Ýngiliz binbaþýsýnýn sözleri blöftûr. Kürtlerin de birleþip toplanabilseler bile, asker kuvveti karþýsýnda ne dereceye kadar baþarý gösterebileceklerini takdir buyurursunuz. 4 - B e d i r A ð a ' yý, Keven aþiretinin reislerini ve bu haince hareketlere karþý olan beyleri tarafýnýza çekmeye çalýþmanýz uygun olur. 5 - Adýyaman'dan hareket eden sûvari bölüðü ile, Siverek ve Diyarba kýr'dan hareket eden birer taburla baðlantýnýz var mý? Nerelere vardýlar? Telgrafhanede bulunan Kongre Hey'eti adýna Bu telgrafýma ek olarak, Urfa'da, Ayýntap'ta, Maraþ'ta bulunan ve sayýlarý pek az olan yabancý kuvvetlerini bildirerek " size bir yabancý tü meninden bahsedenlerin sözleri vatan ve millet hainlerinin yalanýný ak tararak maneviyatýnýzý kýrmak alçaklýðýndan. . ." dýr dedim (Belge : 75). Ý l y a s B e y, telgrafýma verdiði cevapta, "bir saldýrý halinde, þiddetle karþý konulmasý kesin olarak kararlaþtýrýlmýþtýr." dedikten son ra, "eldeki kuvvet, Malatya'yý uzun bir süre bir Kürt saldýrýsýna karþý savunmaya yeterli deðildir. Bunun için elden gelen sür'atle yardýmcý kuvvetler gönderilmesine emir buyurulmasý bir kere daha istirham olu nur" dedi (Belge : 76). Ý l y a s B e y'e gereðinde bir þey bildirilebilsin diye, telgrafhanede bir subay býrakarak, önemli olan iþinin baþýna dönmesini rica ettim (Belge : 77). Ý l y a s B e y tarafýndan 12 Eylül'de çekilen bir telgrafý, subay larýnýz ve memurlarýnýz için çeþitli bakýmlardan yararlý olacaðý düþün cesiyle, olduðu gibi bilginize sunacaðým : Malatya, 12.9.1919 15' inci Alay Komutaný Ýlyas Sivas, 12.9.1919 1- Kim olursa olsun, giriþ belgesi olmayan bir yabancý subayýn Osmanlý ülkesinde iþi yoktur. Kendisine büyük bir nezaketle, fakat askerce, kesin bir tu tumla durumu bildiriniz ve geldiði yere hemen dönmesini isteyiniz. Memleketten çýkýncaya kadar da ileri gelen kimseler ve memurlarla hiçbir siyasî temasa gel memesi için yanýna yetenekli, uyanýk bir subay katýnýz. 2 - Kaçak valinin vatan hainliði ile suçlandýðýný, ele geçince yakalanarak kanunun adaletli pençesine teslim edileceðini, bu konuda baþka bir þey yapma imkâný olmadýðýný ayrýca anlatýrsýnýz, efendim. Mustafa Kemal |