ETHEM VE TEVFÝK KARDEÞLERLE KENDÝLERÝ GÝBÝ DÜÞÜNEN BAZI ARKADAÞLARININ MÝLLÝ HÜKÜMETE ÝSYANI |
| Saygýdeðer Efendiler, bu durumu hep birlikte incelemeyeyardým
edecek kadar bilgi arz ettiðimi sanýyorum. Kalaylýkla anlaþýlmakta
idi ki, Ethem ve Tevfik kardeþlerle, kendileri gibi düþünen bazý arkadaþlarý,
miilî hükûmete karþý isyana karar vermiþlerdi.Bu kararlarýnýn uygulanmasý
için TevfikBey cephede bahane ararken ve kuvvetlerini cepheyi terk
ederek toplarken,Ethem Bey, milletvekili olan kardeþi Reþit Bey ve
dahabirtakýmlarý da siyasî yoldan çalýþýyorlardý. Ýsyan plânýnda baþarýlý
olabilmek için,her þeyden önce, buna engel sayýlan Batý Cephesi'ndeki
ordununbaþýnda bulunan komutanýn itibar ve makamýndan düþürülerekorduya
hâkim olunmasý gerekiyordu. Ondan sonra da Meclis kamuoyunutamamiyle
kendi lehlerine çevirerek komutan, bakan veya hükûmet düþürmektekolaylýk
saðlamak önemli bir noktaydý. Ýþte bu maksatlarla çalýþmaktaolduklarýna
bizde þüphe kalmamýþtý. Ethem Bey'in, Ýsmet Paþa'ya vekardeþi Tevfik
Bey'e yazdýðý telgraflarda kullandýðýyumuþak ve nazik bazý kelimelerin,
biraz daha zaman kazanmakmaksadýna dayandýðýna ve bu meseleyi Ýsmet
Paþa ile TevfikBey arasýndaki anlaþmazlýktan doðan bir üzüntü dolayýsýyla,
en sonundaTevfik Bey'in öfkesine hâkim olmayarak biraz ileri gitmesindenibaret
gösterip, kendilerinin pek yumuþak baþlý ve alçak gönüllü olduklarýnýbir
zaman için daha göstermeye çalýþtýklarýna hükmetmemek mümkün deðildi.Biz
de durumu olduðu gibi ciddî saydýk. Siyasî ve askerî tedbirlerimizi
onagöre uygulamaya baþladýk.
Efendiler, arz etmeliyim ki, gerek cephede gerek Ankara'da her bakýmdanihtiyaç duyulan tedbirleri aldýrmýþtým. Ethem ve kardeþlerininisyanýndan asla çekinmiyordum. Ýsyan ettikleri takdirde yola getirilip cezalandýrýlacaklarýnaþüphem yoktu. Onun için pek serin ve geniþ hareketediyordum. Mümkün olduðu kadar kendilerini nasihatle yola getirmeye vesaygýlý olmaya çalýþmayý, bunu baþaramadýðým takdirde, kamuoyundadaha çok açýklýk kazanacak olan saldýrganca faaliyet ve hareketleriningerektirdiðini yapmayý tercih ediyordum. Bu düþünceyle, 2 Aralýk 1920tarihinde, Ankara'da bulunan Ethem ve Reþit Bey'lerle diðer bazýkimseleri de yanýma alarak bizzat Eskiþehir'e gitmeye ve orada ÝsmetPaþa ile de birleþerek yüzyüze konuþmaya ve anlaþmaya karar vermiþtim.Ethem Bey'in bu geziye benimle gitmekten çekineceðini tahminediyordum. Halbuki, Ethem Bey'i de birlikte alýp götürmek bencepek gerekliydi. Bunun için istekli olsun olmasýn, Ethem Bey'i de birliktegötürmek veyahut ýsrarý halinde ona göre bir tutumu benimsemeküzere gereken tedbirlerin alýnmasýný da emretmiþtim. Gerçekten de, ertesi günü, Ethem Bey hastalýðýný ileri sürerekbirlikte seyahat edemeyeceðini bildirdi. Doktor Adnan Bey de Ethem Bey'inrahatsýzlýðýnýn seyahate engel olduðunu söyledi. Israr ettim.Nihayet 3 Ekim 1920 akþamý özel bir trenle Eskiþehir'e hareket ettik.Ethem ve kardeþi Reþit Bey'lerden baþka yanýmýzda bulunan arkadaþlardan baþlýcalarý þunlardý : Kâzým Paþa, Celâl Bey, Kýlýç Ali Bey, Eyüp Sabri Bey, Hakký Behiç Bey, Hacý Þükrü Bey. 4 Aralýk 1920 sabahý, erkenden, henüz ben uykudayken tren Eskiþehir'e vardý.Daha önce Ýsmet Paþa'nýn henüz Bilecik'te bulunduðuanlaþýlmýþ olduðýýndan Eskiþehir'de durmayýp Bilecik istasyonuna gitmeyekarar vermiþtik. Eskiþehir'de uyandýðým zaman, trenin niçin durduðunuve yoluna devam etmediðini sordum. Yaverlerim, arkadaþlarýn sabah kahvaltýsýyapmak üzere istasyonun karþýsýndaki lokantaya gittiklerinive þimdi gelmek üzere bulunduklarýný söyledi. Çabuk gelmeleri içinhaber gönderilmesini istedim. Birkaç dakika sonra "hazýrýz" denildi."Bütün arkadaþlar geldi mi?" dedim. Bunun üzerine yapýlan araþtýrmadananlaþýldý ki, herkes hazýrdý ama Ethem Bey bir arkadaþýyla birlikteortada yoktu. Derhal Ethem Bey'in kaçýrýldýðýna hükmettim.Fakat bunu kimseye söylemedim. Yalnýz, "o halde, dedim, EthemBey olmaksýzýn bizim Bilecik'e gitmemizde bir fayda yoktur. ÝsmetPaþa'yý da buraya çaðýrýrýz." Ýsmet Paþa da, telgraf baþýnda yapýlan özel bir görüþmedensonra, Eskiþehir e hareket etti. Daha önce, yalnýz ve özel olarak görüþmemizgerekli olduðundan ben de bir iki istasyon ileri giderek buluþtuk.Birlikte 4 Aralýk 1920 akþamý Eskiþehir'e geldik. Orada bekleyen arkadaþlarlahep birlikte bir lokantada yemek yedik. Ethem Bey yoktu. Neredeolduðunu kardeþinden sordum. Rahatsýz, yatýyor dedi. O gece ÝsmetPaþa'nýn karargâhýnda Kâzým Paþa, Celâl Bey, HakkýBehiç Bey de hazýr olduðu halde, Reþit ve Ethem Bey'lerlekonuþacaktýk. Onun için Reþit Bey, Ethem Bey'in hasta olduðunu söylerken,görüþmek üzere karargâha gelebileceðini de ilâve etmiþti.Yemekten sonra karargâha girtik, fakat Ethem Bey gelmemiþti. Reþit Bey'e nevakit geleceðini sordum. Verdiði cevap þuydu : EthemBey þu dakikada kuvvetlerinin baþýndadýr! Bu habere raðmen sakin olmayý ve görüþmeyi tercih ettik. Þu noktayý da belirtmeliyim ki, ben Eskiþehir'e resmî bir sýfatla gitmemiþtim.Orada hazýr bulunan bazý arkadaþlarýn yanýnda, Ýsmet Paþa ile olan görüþmeve konuþmalarýmýzý tarafsýz bir arkadaþ sýfatýylayaptýðýmý söylemiþtim. Ýsmet Paþa, durumu, aralarýnda geçen haberleþmeleri,Kuva-yý Seyyare Komutan Vekili olarak Tevfik Bey'inaldýðý serkeþçe tavrý anlattý. Reþit Bey, kardeþleri ve kendi adýna cevap veriyordu.Reþit Bey, pek kaba ve saldýrganca konuþmaya baþladý.Kardeþlerinin birer kahraman olduklarýný, hiç kimsenin emri altýnagirmeyeceklerini, bunu böylece kabul etýneye herkesin mecbur olduðunupervasýzca söylüyor; ordu, disiplin, komuta ve hükûmet kavramlarýylabunlarýn gereklerine dair ileri sürülen görüþlere kulak bile vermiyordu.Onun üzerine, ben dedim ki : "Bu dakikaya kadar sizinle eski bir arkadaþýnýz sýfatýyla vesizin lehinizde bir sonuç almak için samimi bir duyguyla görüþüyordum.Bu dakikadan itibaren arkadaþlýk ve yakýnlýðým sonbulmuþtur. Þimdi karþýnýzda Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ve Hükûmeti'ninBaþkaný bulunmaktadýr. Devlet Baþkaný olarak, Batý Cephesi Komutaný'na,durumun gereðini yerine getirmek üzere yetkisini kullanmasýný emrediyorum."Hemen Ýsmet Paþa da dedi ki : "Emrimde bulunankomutanlardan herhangi biri bana karþý gelmiþ olabilir. Ben onuyola getirmeye ve cezalandýrmaya muktedirim. Bu konuda daha kimseyekarþý aczimi itiraf etmiþ ve hiç kimsenin bana ait olan bu görevin kolaylýklayerine getirilmesi için yardýmýný rica etmiþ deðilim. Ben durumungerektirdiði iþleri yaparým." Tarafýmdan ve Ýsmet Paþa tarafýndan alýnan bu ciddî tavýr üzerine,avazý çýktýðý kadar baðýrýrcasýna konuþan Reþit Bey, derhal þimdi;ileri gitmekte acele edilmemesini, kendisi kardeþlerinin yanýna gidersebir uzlaþma çaresi bulabileceðini söyledi. Bundan bir sonuç çýkmayacaðý,maksadýn kardeþlerine durumu anlatmak ve zaman kazanmak olduðu meydandaydý.Buna raðmen Reþit Bey'in bu teklifini kabul ettik.Ertesi günü, Ýsmet Paþa'nýn hazýrlatacaðý özel bir trenle Kütahya'vakardeþlerinin yanýna gitmesi uygun görüldü. Kazým Paþa'nýn daReþit Bey'le birlikte gitmesi yerinde bulundu. Hareket ettiler. |